Aleksander Gierymski namalował „Żydówkę z pomarańczami”, zwaną też „Pomarańczarką”, w Warszawie w latach 1880–1881. Obraz przedstawia starszą handlarkę z dwoma koszami pomarańczy na tle dachów miasta. Zaginął w czasie II wojny światowej, a od 2011 roku znów jest w Muzeum Narodowym w Warszawie.
Aleksander Gierymski (1850–1901), Żydówka z pomarańczami (1880–1881) · Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa.
Kiedy i w jakich okolicznościach powstała „Żydówka z pomarańczami”?
Obraz powstał w latach 1880–1881, gdy Gierymski mieszkał w Warszawie. Malarz związał się wtedy z pisarzami i krytykami skupionymi wokół pozytywistycznego tygodnika „Wędrowiec”, współpracował m.in. ze Stanisławem Witkiewiczem i Antonim Sygietyńskim. W tym okresie namalował cykl realistycznych scen z życia żydowskich mieszkańców Powiśla i innych biednych dzielnic. Należą do niego także „Żydówka z cytrynami”, „Brama na Starym Mieście w Warszawie” i kilka wersji „Święta trąbek”.
Culture.pl łączy ten obraz z realizmem monachijskim oraz z literackim nurtem warszawskich naturalistów. Autor tekstu zwraca uwagę na dokładność malarza, którą porównuje do fotografii, i zestawia jego warsztat z malarstwem Wilhelma Leibla.
ArtystaAleksander Gierymski (1850–1901)
DziełoŻydówka z pomarańczami (1880–1881)
Technikaolej na płótnie, 65 × 54 cm
Gdzie jest oryginałMuzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa
Co przedstawia obraz?
Na płótnie stoi starsza kobieta w ubogim ubraniu, z czepcem na głowie i chustą narzuconą na ramiona. Na rękach ma przewieszone dwa kosze z pomarańczami. Jej twarz jest poważna, zmarszczki i wydatne policzki podkreślają zmęczenie. Za nią rozciąga się pejzaż Warszawy z dachami domów, opisywany przez muzeum jako widok Powiśla.
Siłą obrazu jest kontrast kolorów. Jaskrawy oranż owoców odcina się od beżów, brązów i szarości stroju oraz chłodnego tła. Gierymski namalował obraz farbami olejnymi na płótnie niewielkiego formatu, około 65 na 54 cm. W lewym dolnym rogu umieścił sygnaturę z inicjałem imienia, nazwiskiem i nazwą miasta: „A. Gierymski / Warszawa”.
Tę samą handlarkę malarz pokazał na obrazie „Żydówka z cytrynami” (1881), który od 1929 roku należy do Muzeum Śląskiego w Katowicach. Wersja z cytrynami ma bardziej stonowane, brązowo-szare barwy, a obraz z pomarańczami jest jaśniejszy i bardziej kolorowy.
Jak obraz trafił do muzeum i jak zaginął?
Gierymski podarował obraz swojemu przyjacielowi Prosperowi Dziekońskiemu, weteranowi powstania styczniowego. Po jego śmierci w 1922 roku płótno przeszło na zięcia, Ludwika Zagrodzkiego. Ten wystawił je na sprzedaż w warszawskim salonie Dom Sztuki, gdzie 23 lutego 1928 roku kupiło je Muzeum Narodowe w Warszawie.
Na początku okupacji obrazu nie wywieziono, choć zbiory muzeum przeglądali niemieccy historycy sztuki. Zniknął najpewniej po wybuchu powstania warszawskiego w 1944 roku. Dokładne okoliczności nie są znane. Przez kolejne dziesięciolecia figurował na liście polskich strat wojennych.
Jak odzyskano „Pomarańczarkę” i gdzie można ją zobaczyć?
W listopadzie 2010 roku obraz pojawił się w małym domu aukcyjnym w Buxtehude pod Hamburgiem. Dziennikarz „Gazety Wyborczej” Włodzimierz Kalicki i marszand Marek Mielniczuk pojechali go obejrzeć i potwierdzili, że to płótno skradzione z Muzeum Narodowego. Różnice wobec przedwojennej fotografii wynikały z nieprofesjonalnych powojennych przemalowań i przycięcia płótna. Po interwencji Ministerstwa Kultury niemiecka policja zabezpieczyła obraz tuż przed licytacją.
Niemieckie prawo nie pozwalało odzyskać dzieła po tak długim czasie, dlatego Polska wypłaciła odszkodowanie niemieckiemu właścicielowi. Sfinansowała je Fundacja PZU, która pokryła też konserwację. Obraz wrócił do Muzeum Narodowego w Warszawie 15 lipca 2011 roku. Był w złym stanie i jego konserwacja trwała wiele miesięcy. Dziś znów należy do zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie.
