Michał Anioł malował „Sąd Ostateczny” na ścianie ołtarzowej Kaplicy Sykstyńskiej w latach 1536–1541. Ogromny fresk pokazuje Chrystusa w chwili sądu nad ludzkością, otoczonego świętymi, oraz zmarłych, którzy wstają z grobów i wznoszą się do nieba albo spadają do piekła. Dzieło można oglądać w Watykanie, w ramach zwiedzania Muzeów Watykańskich.
Michał Anioł (1475–1564), Sąd Ostateczny (1536–1541) · Kaplica Sykstyńska, Muzea Watykańskie, Watykan.
Jak doszło do namalowania „Sądu Ostatecznego”?
Pierwsze zamówienie na fresk złożył papież Klemens VII, a po jego śmierci sprawę kontynuował papież Paweł III. Ścianę ołtarzową zaczęto przygotowywać w kwietniu 1535 roku, a samo malowanie trwało od 1536 do 1541 roku, nieco ponad cztery lata. Michał Anioł wrócił do kaplicy po mniej więcej 24 latach od ukończenia sklepienia. Kończąc pracę, miał 66 lat.
Żeby zrobić miejsce na nowe malowidło, usunięto wcześniejsze dzieła na tej ścianie, w tym ołtarzowy obraz Perugina z Wniebowzięciem. Sebastiano del Piombo proponował malowanie farbami olejnymi na tynku, ale Michał Anioł odrzucił ten pomysł. Kazał na nowo otynkować ścianę i namalował całość w technice fresku.
Gdzie jest oryginałKaplica Sykstyńska, Muzea Watykańskie, Watykan
Co przedstawia fresk i kogo można na nim rozpoznać?
Fresk ma około 13,7 m wysokości i 12 m szerokości. Mieści ponad 300 postaci. Pośrodku stoi Chrystus, przedstawiony bez brody, tuż przed ogłoszeniem wyroku, zgodnie z opisem z Ewangelii Mateusza. Jego gest jednocześnie przyciąga uwagę i ucisza tłum. Obok siedzi Maryja z głową odwróconą w bok. Według opisu Muzeów Watykańskich to gest rezygnacji, bo nie może już wpłynąć na wyrok.
Wokół krążą święci i zbawieni. Rozpoznaje się ich po atrybutach: święty Piotr trzyma dwa klucze, święty Wawrzyniec ruszt, święta Katarzyna koło, a klęczący święty Sebastian strzały. Święty Bartłomiej trzyma swoją zdartą skórę, a twarz na tej skórze zwykle uważa się za autoportret Michała Anioła. W dwóch lunetach u góry anioły niosą narzędzia Męki Pańskiej, między innymi krzyż, koronę cierniową i kolumnę biczowania.
Niżej, pośrodku, anioły dmą w trąby i budzą zmarłych. Po lewej stronie ciała zmartwychwstałych unoszą się ku niebu. Po prawej anioły i diabły walczą o potępionych. Na samym dole Charon wypędza dusze ze swojej łodzi w stronę Minosa, sędziego piekła, którego ciało oplata wąż. Muzea Watykańskie podkreślają, że ten fragment wyraźnie nawiązuje do „Piekła” Dantego.
Dlaczego nagie postacie zostały zakryte?
Pierwotnie niemal wszystkie postacie mężczyzn i aniołów były nagie. Według Vasariego sprzeciwiał się temu papieski mistrz ceremonii Biagio da Cesena. Michał Anioł nadał potem jego rysy Minosowi, któremu domalował ośle uszy.
Spór o fresk trwał latami. Na ostatniej sesji Soboru Trydenckiego pod koniec 1563 roku przyjęto dekret o sztuce sakralnej, a w 1564 roku zapadła decyzja o zakryciu części postaci uznanych za nieprzyzwoite. Draperie domalował Daniele da Volterra, nazwany za to „Braghettone”, czyli mniej więcej „majtkarz”. Okrył blisko 40 postaci, w większości już po śmierci Michała Anioła w lutym 1564 roku. W kolejnych stuleciach dodawano następne zasłony.
Gdzie zobaczyć obraz „Sąd Ostateczny” i jak go odnowiono?
Fresk pokrywa całą ścianę ołtarzową Kaplicy Sykstyńskiej w Watykanie. Kaplica jest częścią trasy zwiedzania Muzeów Watykańskich, więc oryginał można zobaczyć na miejscu.
Malowidła kaplicy przeszły gruntowną konserwację w latach 1980–1994 pod kierunkiem Gianluigiego Colalucciego. Po zakończeniu prac na sklepieniu konserwatorzy przeszli na ścianę z „Sądem Ostatecznym”. Usunięto wtedy osady sadzy i dawne przemalowania. Z późniejszych draperii zdjęto wtedy około 15. Odnowiony fresk papież Jan Paweł II pokazał publicznie 8 kwietnia 1994 roku.
