Michał Anioł – Stworzenie Adama

Jak powstało sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej?

Sklepienie zamówił papież Juliusz II. Michał Anioł podpisał umowę 8 maja 1508 roku. Pierwotny plan był skromny: dwunastu apostołów w narożach sklepienia i dekoracja ornamentalna na reszcie powierzchni. Według Muzeów Watykańskich artysta uznał ten projekt za ubogi, a papież pozwolił mu samodzielnie zaplanować cały program. Prawdopodobnie Michał Anioł konsultował go z teologami dworu papieskiego.

Prace trwały około czterech lat. Pierwszą połowę sklepienia, od ściany wejściowej do sceny „Stworzenie Ewy”, artysta ukończył w sierpniu 1510 roku. „Stworzenie Adama” leży już w drugiej połowie, dlatego datuje się je na lata 1511–1512. Całe sklepienie było gotowe 31 października 1512 roku, a następnego dnia, w uroczystość Wszystkich Świętych, papież odprawił w kaplicy mszę.

Co przedstawia „Stworzenie Adama”?

Środkową część sklepienia wypełnia dziewięć scen z Księgi Rodzaju. „Stworzenie Adama” jest czwartą z nich w kolejności opowieści biblijnej. Fresk ma około 280 na 570 cm. Po lewej stronie leży nagi Adam, wsparty na łokciu. Po prawej nadlatuje Bóg Ojciec, starszy mężczyzna z siwą brodą, w szerokim, rozwianym płaszczu, otoczony grupą postaci.

Najważniejszy element to dwie wyciągnięte ręce. Palce wskazujące Boga i Adama nie stykają się, dzieli je niecałe 2 cm. Lewa ręka Adama powtarza w lustrzanym odbiciu gest Boga, co odnosi się do biblijnego zdania o stworzeniu człowieka na obraz Boży. Adam ma już ciało, ale jest jeszcze bezwładny i czeka na tchnienie życia, o którym mówi drugi rozdział Księgi Rodzaju.

W British Museum zachowały się rysunki przygotowawcze do tej sceny. Jeden, wykonany czarną kredą w 1508 roku, to studium rąk i ramion. Drugi, w czerwonej kredzie, z około 1511 roku, pokazuje leżącą postać Adama.

Kim jest postać pod ramieniem Boga?

Pod lewym ramieniem Boga widać młodą kobiecą postać, która patrzy w stronę Adama. Często uważa się ją za Ewę, jeszcze niestworzoną. Badacze proponowali też inne odczytania: Maryję, Mądrość Bożą (Sofię), personifikację ludzkiej duszy albo anioła o kobiecych rysach. Pozostałe postacie wokół Boga bywają interpretowane jako dusze przyszłych potomków Adama i Ewy, ale i to odczytanie jest sporne.

Kształt płaszcza i postaci za Bogiem budzi zainteresowanie lekarzy. W 1990 roku Frank Meshberger opisał w czasopiśmie „JAMA”, że przypomina on przekrój ludzkiego mózgu. Inni autorzy porównywali czerwoną draperię do macicy, a zieloną szarfę do pępowiny. To hipotezy współczesnych badaczy, a nie udokumentowane zamiary artysty. Nie wiadomo, czy Michał Anioł cokolwiek takiego planował.

Gdzie zobaczyć obraz „Stworzenie Adama” i jak zmieniał się fresk?

Fresk nigdy nie opuścił miejsca, w którym powstał. Znajduje się na sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej, która jest częścią trasy zwiedzania Muzeów Watykańskich. Scena leży mniej więcej pośrodku sklepienia, w jego drugiej połowie licząc od wejścia.

Przez stulecia malowidło pokryła sadza ze świec, warstwy kleju i werniksu oraz przemalowania wcześniejszych konserwatorów. Sklepienie czyszczono między innymi w 1625 roku i w latach 1710–1713. Wielka konserwacja kaplicy pod kierunkiem Gianluigiego Colalucciego zaczęła się w 1980 roku, prace na sklepieniu zakończono w grudniu 1989 roku. Zdjęcie nawarstwień odsłoniło jasne, intensywne kolory, które dziś znamy z reprodukcji.