Judith Leyster – Chłopiec i dziewczynka z kotem i węgorzem

Kim była Judith Leyster i kiedy powstał obraz?

Judith Leyster urodziła się w Haarlemie w 1609 roku. Najpóźniej w 1633 roku przyjęto ją do haarlemskiej gildii św. Łukasza, co pozwalało jej prowadzić własną pracownię i przyjmować uczniów. Malowała głównie sceny rodzajowe i portrety, często z ludźmi uchwyconymi w ruchu i w trakcie śmiechu.

National Gallery datuje obraz na około 1635 rok. Malarka namalowała go olejem na desce, prawdopodobnie dębowej. Deska ma 59,4 na 48,8 cm, a dzieło jest sygnowane. W 1636 roku Leyster wyszła za malarza Jana Miense Molenaera i przeniosła się z nim do Amsterdamu, więc obraz należy do jej haarlemskiego okresu.

Leyster sygnowała prace monogramem JL połączonym z gwiazdą. To gra słów: „leister” oznaczało po niderlandzku gwiazdę przewodnią. Po śmierci malarki jej dorobek na długo zapomniano, a część obrazów przypisywano Fransowi Halsowi. Przełom nastąpił w 1893 roku, gdy w Luwrze pod fałszywą sygnaturą Halsa na obrazie „Wesoła kompania” odkryto jej monogram.

Co dzieje się na obrazie?

Starszy chłopiec w szerokim kapeluszu mocno przyciska do siebie kota. W uniesionej dłoni trzyma węgorza, tuż poza zasięgiem zwierzęcia. Kot ma postawione uszy, co muzeum odczytuje jako oznakę niepokoju i złości. Chłopiec spogląda w górę z łobuzerskim uśmiechem.

Młodsza dziewczynka w białym czepku i kryzie patrzy prosto na widza. Jej palce obejmują ogon kota, jakby za chwilę miała za niego pociągnąć. Twarze dzieci są świeże i ożywione, a ich ciemne stroje i ciemne tło mocno je wydobywają. Ubrania są czyste i porządne. Dzieci noszą się jak mali dorośli, co w ówczesnej Holandii było zwyczajem.

Co oznacza scena z kotem i węgorzem?

Według National Gallery obraz nawiązuje do niderlandzkiego powiedzenia „kto bawi się z kotami, ten zostanie podrapany”. Znaczy ono, że kto szuka kłopotów, ten je znajdzie. Scena miała więc bawić, ale też ostrzegać.

Muzeum zwraca uwagę na kilka nietypowych rozwiązań. W holenderskich obrazach moralizatorskich dziewczynka zwykle była dobrym przykładem, a tu starszy brat sprowadza ją na złą drogę. Wyraz twarzy chłopca jest w połowie winny, w połowie bezczelny, jakby sprawdzał, na ile może sobie pozwolić. Dzieci pochodzą z zamożnej rodziny mieszczańskiej, a niegrzeczne dzieci na obrazach z tej epoki zwykle przedstawiano jako biedne.

Jak obraz trafił do National Gallery i gdzie go zobaczyć?

Obraz przechodził przez londyńskie aukcje. W 1910 roku na wyprzedaży kolekcji Johna Hotchkisa kupiono go za 720 gwinei, a w 1939 roku na aukcji kolekcji pani Holbrooke za 920 gwinei. W 1943 roku C. F. Leach zapisał go w testamencie National Gallery. W muzealnym katalogu ma numer NG5417.

W 2011 roku obraz otrzymał XVII-wieczną holenderską ramę z hebanu. Wypożyczano go na wystawy, m.in. „The Art of Laughter. Humour in the Golden Age” w Muzeum Fransa Halsa w Haarlemie (2017–2018) i „Painting Childhood” w Compton Verney (2019). Na stałe należy do zbiorów National Gallery w Londynie.