Dama z gronostajem – Dama con l'ermellino (ok. 1489–1490)
Leonardo da Vinci namalował „Damę z gronostajem” w Mediolanie około 1490 roku. Portret przedstawia Cecylię Gallerani, młodą damę dworu księcia Ludovica Sforzy, trzymającą w ramionach białego gronostaja. Obraz należy do Muzeum Narodowego w Krakowie i jest wystawiany w Muzeum Książąt Czartoryskich.
Leonardo da Vinci (1452–1519), Dama z gronostajem (ok. 1489–1490) · Muzeum Książąt Czartoryskich (Muzeum Narodowe w Krakowie), Kraków.
Kim była Cecylia Gallerani?
Cecylia Gallerani (ok. 1473–1536) była damą dworu w Mediolanie i kochanką księcia Ludovica Sforzy, zwanego Il Moro, u którego pracował wówczas Leonardo. W chwili powstania portretu miała około szesnastu lub siedemnastu lat. Muzeum Narodowe w Krakowie podkreśla, że była też cenioną poetką.
Cecylia urodziła Ludovicowi syna. Na żądanie Beatrice d'Este, żony księcia, romans zakończono, a Cecylia w 1491 roku wyszła za mąż za hrabiego Lodovica Bergamina. Według MNK to, kim jest portretowana, zostało potwierdzone dopiero pod koniec XIX wieku, choć autorstwo Leonarda znano od początku.
ArtystaLeonardo da Vinci (1452–1519)
DziełoDama z gronostajem (ok. 1489–1490) Dama con l'ermellino
Technikaolej na desce orzechowej, 54,8 × 40,3 cm
Gdzie jest oryginałMuzeum Książąt Czartoryskich (Muzeum Narodowe w Krakowie), Kraków
Co oznacza gronostaj na obrazie?
Zwierzę ma kilka udokumentowanych znaczeń. W 1488 roku Ludovico Sforza otrzymał od króla Neapolu Order Gronostaja i używał tego zwierzęcia jako swojego godła. Według krakowskiego muzeum nazywano go nawet „Białym Gronostajem”, więc zwierzę na rękach Cecylii może być aluzją do księcia.
Gronostaj był też w renesansie symbolem czystości i umiarkowania. Badacze zwracają uwagę na grę słów: greckie słowo „galê” oznacza łasicę lub gronostaja i brzmi podobnie do nazwiska Gallerani. MNK wspomina również interpretację, według której zwierzę może sugerować, że Cecylia była w ciąży.
Jak namalowano portret?
Portret namalowano olejem na cienkiej desce z drewna orzechowego o wymiarach 54,8 na 40,3 cm. Cecylia jest zwrócona w bok, jakby właśnie odwróciła głowę w stronę kogoś, kogo nie widzimy. Według Wikipedii jako pierwszy taki odczyt zaproponował nadworny poeta Bernardo Bellincioni. Ruch głowy powtarza ułożenie zwierzęcia, a smukła dłoń spoczywa na jego grzbiecie.
Czarne tło nie jest oryginalne. Zostało zamalowane później, a badania Davida Bulla z 1992 roku wykazały, że uszkodzenia dotyczą tylko tła, które pierwotnie było prawdopodobnie szaroniebieskie. Napis w lewym górnym rogu również dodano po latach. „Dama z gronostajem” jest jednym z czterech zachowanych portretów kobiet pędzla Leonarda, obok „Mony Lisy”, „Ginevry de' Benci” i „Pięknej Ferronière”.
Jak obraz trafił do Krakowa?
Obraz kupił we Włoszech na przełomie XVIII i XIX wieku książę Adam Jerzy Czartoryski. Portret trafił do muzeum w Puławach, tworzonego przez jego matkę, Izabelę Czartoryską. Od 1809 roku portret pokazywano tam w Domu Gotyckim. W czasie powstania listopadowego obraz ukryto i wywieziono do Sieniawy, a później do paryskiego Hotelu Lambert. Do Krakowa trafił w 1876 roku.
W czasie II wojny światowej Niemcy wywieźli obraz. Odnaleziono go w domu Hansa Franka w Schliersee i w 1946 roku zwrócono Polsce. 29 grudnia 2016 roku państwo polskie kupiło zbiory Fundacji Książąt Czartoryskich, a wraz z nimi obraz. Od 19 grudnia 2019 roku „Dama z gronostajem” jest wystawiana w odnowionym Muzeum Książąt Czartoryskich przy ul. Pijarskiej 15 w Krakowie.
Oryginał
Gdzie zobaczyć obraz „Dama z gronostajem”?
Muzeum Książąt Czartoryskich (Muzeum Narodowe w Krakowie), Kraków.
