Leonardo da Vinci – Mona Lisa

Lisa Gherardini i florencka pracownia mistrza

Bohaterką obrazu była Lisa Gherardini (1479–1542), młoda florencka szlachcianka, która w wieku szesnastu lat poślubiła zamożnego handlarza jedwabiem Francesco del Giocondo (stąd tradycyjny tytuł dzieła – La Gioconda). Zamówienie miało uświetnić narodziny drugiego syna małżonków oraz zakup nowego domu we Florencji.

Leonardo pracował nad portretem przez ponad dekadę, zabierając topolową deskę ze sobą do Rzymu, a w 1516 roku na dwór króla Francji Franciszka I do zamku Clos Lucé w Amboise. Artysta nigdy nie oddał obrazu zamawiającemu – udoskonalał go aż do samej śmierci w 1519 roku, traktując płótno jako poligon dla wszystkich swoich odkryć z zakresu anatomii, optyki, geologii i hydrodynamiki.

Mona Lisa siedzi na fotelu z poręczą na loggii pałacu, z dłońmi miękko i arystokratycznie złożonymi na oparciu. Ubrana jest w skromną, ciemną suknię z delikatnymi plisami i przezroczystym woalem na ciemnych, rozpuszczonych włosach. Brak brwi i rzęs odpowiadał ówczesnemu kanonowi urody eleganckich florentynek.

Tajemnica sfumato i uśmiech, który znika

Największym sekretem malarskim Leonarda była technika sfumato (z włoskiego „rozpływający się jak dym”). Polegała ona na nakładaniu dziesiątek mikroskopijnie cienkich, transparentnych warstw farby olejnej (laserunków), o grubości zaledwie kilku mikrometrów. Dzięki temu krawędzie cieni wokół kącików ust i oczu Mony Lisy są całkowicie zatarte – nie ma tu ani jednej ostrej linii konturu.

To właśnie sfumato odpowiada za niezwykłą iluzję optyczną: gdy patrzymy wprost na usta kobiety, jej uśmiech wydaje się ledwo zauważalny lub wręcz znika. Gdy jednak przeniesiemy wzrok na jej oczy lub policzek, zacierające się cienie w kącikach warg sprawiają, że usta zdają się ponownie ożywać i uśmiechać! W tle rozpościera się fantastyczny, dziki pejzaż z krętą rzeką, kamiennym mostem i postrzępionymi górami, będący metaforą wiecznego krążenia wody w żywym organizmie Ziemi.

Serce paryskiego Luwru i ikona ludzkości

Dziś „Mona Lisa” wisi w specjalnie klimatyzowanej, pancernej gablocie w Sali Narodów w Musée du Louvre w Paryżu. Każdego roku przed jej obliczem przechodzi ponad dziesięć milionów zwiedzających.

Wizerunek Giocondy stał się uniwersalnym symbolem ludzkiej kreatywności, inspirując niezliczonych twórców: od Marcela Duchampa po Andy'ego Warhola. Tajemniczy uśmiech florentynki przypomina, że w wielkiej sztuce najważniejsze pytania zawsze pozostają bez jednej prostej odpowiedzi.