Egon Schiele namalował „Śmierć i dziewczynę” (Tod und Mädchen) w 1915 roku, gdy rozstał się z wieloletnią partnerką i modelką Wally Neuzil, a ożenił z Edith Harms. Obraz przedstawia mężczyznę w ciemnym habicie i kobietę, która obejmuje go obiema rękami. Oryginał należy do Belwederu w Wiedniu.
Egon Schiele (1890–1918), Śmierć i dziewczyna (1915) · Belweder (Österreichische Galerie Belvedere), Wiedeń.
W jakich okolicznościach powstała „Śmierć i dziewczyna”?
Rok 1915 był dla Schielego przełomowy. W czerwcu ożenił się z Edith Harms, dziewczyną z mieszczańskiej rodziny. Trzy dni po ślubie dostał rozkaz stawienia się do czynnej służby i trafił najpierw do Pragi. W tym samym czasie zakończył się jego związek z Wally Neuzil. Poznał ją w 1911 roku, gdy miała 17 lat. Przez kolejne lata była jego partnerką i modelką, mieszkała z nim w Wiedniu, a potem w Krumau i Neulengbach.
Belweder wiąże obraz właśnie z tym rozstaniem. Gdy Schiele wyjaśnił Wally, że żeni się z Edith, odeszła i już się nie spotkali. Później wyszkoliła się na pielęgniarkę i w 1917 roku zmarła na szkarlatynę podczas wojennej służby. Pierwotnie artysta nazywał płótno „Mężczyzna i dziewczyna”, używał też określenia „Splecieni ludzie”. Dzisiejszy tytuł odwołuje się do dawnego motywu w sztuce.
ArtystaEgon Schiele (1890–1918)
DziełoŚmierć i dziewczyna (1915) Tod und Mädchen
Technikaolej na płótnie, 150 × 180 cm
Gdzie jest oryginałBelweder (Österreichische Galerie Belvedere), Wiedeń
Co przedstawia obraz i kto jest mężczyzną w habicie?
Na dużym płótnie, mierzącym 150 na 180 cm, widać parę na białym, pomiętym prześcieradle. Mężczyzna w ciemnym, mnisim habicie obejmuje rudowłosą kobietę w sukience o kolorowym, liniowym wzorze. Ona przywiera do niego obiema rękami. Według opisu muzeum postać mężczyzny to autoportret Schielego. Jego spojrzenie jest nieobecne, skierowane gdzieś w pustkę.
Tło tworzą brunatne, poszarpane płaszczyzny, które przypominają skały albo nierówny, rozkopany grunt. Pozy obu postaci są niestabilne. Belweder odczytuje to jako obraz kruchej równowagi, która w każdej chwili może się załamać. Schiele malował olejem, wyraźnym konturem i w ograniczonej, ziemistej gamie, na której mocno odcina się biel prześcieradła.
Skąd motyw śmierci i dziewczyny?
Zestawienie śmierci i młodej kobiety to motyw obecny w sztuce od renesansu. U Schielego śmierć nie ma postaci szkieletu. Pojawia się jako kochanek w habicie, a uścisk, w którym kobieta trzyma się śmierci, traci charakter grozy. W latach wojny śmierć i jej związek z erosem coraz częściej wracają w jego obrazach.
Obraz bywa porównywany z „Narzeczoną wiatru” Oskara Kokoschki z 1914 roku, na której również widać parę w uścisku. Gdy „Śmierć i dziewczynę” pokazano publicznie, budziła kontrowersje z powodu połączenia nastroju śmierci i erotyki. Dziś należy do najważniejszych obrazów Schielego.
Gdzie można zobaczyć oryginał?
Obraz należy do zbiorów Belwederu w Wiedniu, gdzie ma numer inwentarzowy 3171. Jest pokazywany w stałej ekspozycji Górnego Belwederu. W tym samym muzeum wisi też „Uścisk” Schielego z 1917 roku.
W 2018 roku, w setną rocznicę śmierci artysty, Belweder przygotował wystawę „Egon Schiele. The Making of a Collection”. Pokazano na niej, jak muzeum budowało swoją kolekcję prac Schielego. „Śmierć i dziewczyna” była jednym z głównych obrazów tej wystawy.
