Władysław Strzemiński – Kompozycja architektoniczna 4a

Czym są „Kompozycje architektoniczne” Strzemińskiego?

„Kompozycje architektoniczne” to seria obrazów, nad którą Strzemiński pracował w latach 1926–1930. Według portalu culture.pl artysta oparł je na systemie proporcji wywiedzionym ze złotego podziału. Każdy obraz ma w tytule numer i literę. W zbiorach Muzeum Sztuki w Łodzi jest kilkanaście prac z tego cyklu, od „Kompozycji architektonicznej 1” po „Kompozycję architektoniczną 15d”.

Wersja 4a powstała w 1927 roku. W tym samym roku Strzemiński sformułował wobec malarstwa teorię unizmu, którą rok później opisał w rozprawie „Unizm w malarstwie”. Muzeum Sztuki wymienia „Kompozycje architektoniczne” obok „Kompozycji unistycznych” i „Powidoków” jako najważniejsze serie w dorobku artysty.

Co widać na obrazie?

Obraz jest prawie kwadratowy, ma 72 cm wysokości i 78 cm szerokości. Strzemiński przeprowadził przez płótno tylko jeden podział. Jasna, niemal biała płaszczyzna wchodzi od lewej krawędzi w ciepłe, ceglastobrązowe pole. Muzeum w swoim opisie nazywa te dwa kolory szarym i brązowym.

Granica między kolorami nie jest prostą linią. Składa się z odcinków przypominających boki prostokątów, a jeden róg jasnej formy zaokrągla łuk. Muzeum zwraca uwagę, że większość tych prostokątnych kształtów ma tę samą proporcję 8:5. To stosunek bliski złotemu podziałowi, znany wcześniej z dawnych kanonów proporcji ludzkiego ciała.

Na obrazie nie ma postaci, przedmiotów ani pejzażu. Całą treścią są kolor, kształt płaszczyzn i ich wzajemne proporcje. Powtarzająca się proporcja porządkuje cały układ, choć na pierwszy rzut oka podział wydaje się swobodny.

Dlaczego w tytule jest słowo „architektoniczna”?

W opisie przygotowanym przez Muzeum Sztuki czytamy, że Strzemiński traktował obrazy z tego cyklu jak projekty. Stąd nawiązanie do architektury, czyli sztuki projektowania budynków. Muzeum porównuje taki obraz do projektu nowego druku, mebla albo budynku.

To skojarzenie ma oparcie w dalszej pracy artysty. Strzemiński zajmował się także typografią i w 1933 roku wydał tekst „Druk funkcjonalny”. Razem z Katarzyną Kobro napisał też rozprawę „Kompozycja przestrzeni. Obliczenia rytmu czasoprzestrzennego”. Obie prace pokazują, że proporcje i rytm były dla niego wspólnym językiem malarstwa, rzeźby, druku i architektury.

Gdzie można zobaczyć „Kompozycję architektoniczną 4a”?

Obraz należy do Kolekcji Sztuki XX i XXI wieku Muzeum Sztuki w Łodzi (nr inw. MS/SN/M/163). Muzeum nabyło go w 1945 roku jako dar. To ta sama instytucja, której grupa „a.r.”, współtworzona przez Strzemińskiego, podarowała wcześniej Międzynarodową Kolekcję Sztuki Nowoczesnej.

Obraz był pokazywany m.in. na wystawach „A-geometria. Hans Arp i Polska” (2017), „Komponowanie przestrzeni. Rzeźby awangardy” (2019–2020) i „Awangardowe muzeum” (2021–2022). Kartę dzieła z opisem i zdjęciem można obejrzeć w internetowym katalogu zbiorów muzeum.