Edvard Munch – Anxiety (Lęk)

Wielka aleja widm nad fiordem Ekeberg

W namalowanym w 1894 roku obrazie „Lęk” (norw. Angst) Edvard Munch dokonał genialnej syntezy dwóch swoich najważniejszych wcześniejszych kompozycji: krwawego, wibrującego pejzażu z „Krzyku” (1893) oraz ponurego konduktu mieszczan z płótna „Wieczór na alei Karla Johana” (1892). Połączył te motywy w jedną z najbardziej przerażających wizji nowoczesnego społeczeństwa.

Scena rozgrywa się na tym samym wzniesieniu nad fiordem w Kristianii. Wzdłuż balustrady mostu, wprost w stronę patrzącego, posuwa się milczący tłum. Kobiety w czarnych sukniach i czepkach oraz mężczyźni w ciemnych cylindrach i płaszczach przypominają uczestników konduktu żałobnego. Ich twarze są blade, woskowe, o geometrycznie uproszczonych rysach i rozszerzonych ze strachu źrenicach.

Nikt ze spacerowiczów nie rozmawia z sąsiadem, nikt nie wymienia spojrzeń. Choć idą ramię w ramię, każdy z nich jest bezgranicznie samotny, zatopiony we własnej wewnętrznej udręce. Munch mistrzowsko zdiagnozował chorobę rodzącej się nowoczesności: samotność w tłumie wielkiego miasta.

Krwawy firmament i psychologia ekspresjonistycznej linii

Niebo w „Lęku” płonie tą samą agresywną, złowrogą czerwienią i żółcią, co w „Krzyku”. Jednak podczas gdy w „Krzyku” linia nieba wirowała w spazmatycznym tańcu, tutaj smugi chmur układają się w ciężkie, poziome, falujące warstwy, które zdają się przygniatać idących ludzi do ziemi jak ołowiana pokrywa.

Czernie i ciemne błękity strojów mieszczan zlewają się w jedną jednolitą, ciężką masę, kontrastującą z trupią bielą ich twarzy. Munch operował zredukowaną paletą i wyrazistym, syntetycznym konturem. Nie malował portretów konkretnych osób – stworzył maski lęku, w których każdy człowiek fin de siècle'u mógł rozpoznać własne ukryte fobie, poczucie winy i lęk przed niepewną przyszłością.

Skarb nowego Munchmuseet w Oslo

W 1944 roku, na krótko przed śmiercią w okupowanej przez nazistów Norwegii, Munch zapisał cały swój ogromny dorobek miastu Oslo, chroniąc dzieła przed konfiskatą jako „sztukę zdegenerowaną”. W ten sposób „Lęk” stał się własnością publiczną.

Obecnie płótno to jest jednym z najważniejszych eksponatów w ultranowoczesnym gmachu Munch Museum w Oslo w dzielnicy Bjørvika. Pozostaje uniwersalnym ostrzeżeniem przed dehumanizacją i przejmującym świadectwem odwagi artysty, który nie bał się zajrzeć w najmroczniejsze zakamarki ludzkiej psychiki.