Edvard Munch namalował „Krzyk” w 1893 roku temperą i kredką olejną na tekturze. To pierwsza malowana wersja motywu postaci z dłońmi przy twarzy na tle krwistoczerwonego nieba nad fiordem. Oryginał należy do Muzeum Narodowego (Nasjonalmuseet) w Oslo.
Edvard Munch (1863–1944), Krzyk (1893) · Nasjonalmuseet (Muzeum Narodowe), Oslo.
Skąd wziął się pomysł na „Krzyk”?
Punktem wyjścia było przeżycie, które Munch opisał w swoich notatkach. W zapisku opatrzonym nagłówkiem „Nicea, 22 stycznia 1892” wspominał wieczorny spacer ścieżką nad fiordem, z miastem po jednej stronie. Był zmęczony i chory, słońce zachodziło, a chmury zabarwiły się na krwistą czerwień. Poczuł wtedy krzyk przechodzący przez naturę. W późniejszej wersji tego tekstu dodał, że szedł z dwoma przyjaciółmi, którzy poszli dalej, a on został przy barierce, drżąc z lęku.
Munch napisał ten prozatorski poemat, zanim namalował obraz. Muzeum Narodowe w Oslo wskazuje też bezpośredniego poprzednika „Krzyku”: obraz „Rozpacz” z 1892 roku. Ma te same barwy, format i krajobraz, ale główną postacią jest tam wyraźnie mężczyzna w kapeluszu i płaszczu. W „Krzyku” zastąpiła go postać o nieokreślonej twarzy, zwrócona wprost do widza.
ArtystaEdvard Munch (1863–1944)
DziełoKrzyk (1893) Skrik
Technikatempera i kredka olejna na tekturze, 91 × 73,5 cm
Gdzie jest oryginałNasjonalmuseet (Muzeum Narodowe), Oslo
Co przedstawia obraz i gdzie jest ten krajobraz?
Na pierwszym planie stoi postać trzymająca dłonie przy twarzy. Za nią biegnie po przekątnej droga z barierką, a w lewej części, w tle, idą dwaj mężczyźni. Niżej rozciąga się fiord, a nad nim falujące, czerwono-pomarańczowe niebo. Muzeum identyfikuje widok jako fiord Kristianii (dawna nazwa Oslo) oglądany ze wzgórza Ekeberg.
Obraz ma 91 × 73,5 cm. Munch wykonał go temperą i kredką olejną na tekturze, a w lewym dolnym rogu podpisał „E. Munch 1893”. Podpis jest podwójny, jeden nałożony na drugi. Na odwrociu znajduje się szkic tej samej kompozycji. W lewym górnym rogu widnieje ledwo czytelny napis ołówkiem: „Kan kun være malet af en gal Mand!”, czyli „Mógł to namalować tylko szaleniec!”. Przez lata sądzono, że dopisał go ktoś obcy. Badanie z 2020 roku, oparte na zdjęciach w podczerwieni i analizie pisma, wskazuje, że autorem napisu był sam Munch.
Dlaczego niebo na „Krzyku” jest czerwone?
Na to pytanie nie ma jednej odpowiedzi. Jedna z hipotez łączy czerwone niebo ze wspomnieniem zachodów słońca po erupcji wulkanu Krakatau w latach 1883–1884. Część badaczy ją odrzuca: od erupcji do namalowania obrazu minęła prawie dekada, a Munch nie dążył do dosłownego zapisu tego, co widział. Inni wskazują obłoki perłowe, które pojawiają się na szerokości geograficznej Norwegii. Jeszcze inna interpretacja przypomina, że u stóp wzgórza Ekeberg działał szpital psychiatryczny, w którym przebywała wtedy siostra malarza, Laura.
Muzeum Narodowe uznaje „Krzyk” za ważny krok od symbolizmu do ekspresjonizmu XX wieku, bo forma i treść są tu ze sobą ściśle związane. W 1894 roku o obrazie pisał Stanisław Przybyszewski, który zaliczył go do cyklu o miłości. Muzeum zaznacza, że takie odczytanie nie zgadza się z dzisiejszym stanem wiedzy.
Ile jest wersji „Krzyku” i gdzie je zobaczyć?
Munch wykonał dwie wersje malowane i dwie pastelowe. Wersja z Muzeum Narodowego powstała w 1893 roku, druga malowana, z Muzeum Muncha, nie wcześniej niż w 1910 roku. Pastel z 1893 roku także należy do Muzeum Muncha. Drugi pastel, z 1895 roku, ma dołączoną tabliczkę z wariantem poematu. Został sprzedany 2 maja 2012 roku na aukcji w Sotheby's za 119 922 600 dolarów. W 1895 roku Munch zrobił też czarno-białą litografię.
Obraz pokazano po raz pierwszy w 1893 roku w Berlinie, w Galerie Unter den Linden, pod tytułem „Verzweiflung” (Rozpacz). Galeria Narodowa w Oslo chciała go kupić już w 1901 roku, ale do zakupu nie doszło. W 1910 roku płótno kupił Olaf Schou i od razu podarował je muzeum. W 1994 roku obraz skradziono, ale jeszcze tego samego roku wrócił na miejsce. Ostatni raz wypożyczono go w 1993 roku na wystawę w Japonii. Dziś można go zobaczyć w sali poświęconej Munchowi w nowym budynku Muzeum Narodowego w Oslo.
Pierwsza malowana wersja z 1893 roku wisi w Muzeum Narodowym (Nasjonalmuseet) w Oslo. Późniejsza wersja malowana i pastel z 1893 roku należą do Muzeum Muncha w Oslo.
Kiedy powstał „Krzyk”?
Pierwszą wersję malowaną Munch ukończył w 1893 roku. Pastel z tabliczką z poematem pochodzi z 1895 roku, a druga wersja malowana powstała nie wcześniej niż w 1910 roku.
Jaką techniką namalowano „Krzyk”?
Wersja z Muzeum Narodowego to tempera i kredka olejna na tekturze, o wymiarach 91 × 73,5 cm.
Produkty z obrazem „Krzyk”
Reprodukcję obrazu drukujemy na zamówienie w naszej firmie w Wołominie – większość produktów także szyjemy. Poniżej wybrane z nich.
