Edvard Munch – Madonna

Kobieta kochająca i berlińska bohema Pod Czarnym Prosiakiem

Płótno powstało w okresie berlińskim Muncha, gdy artysta obracał się w kręgu legendarnej międzynarodowej bohemy spotykającej się w winiarni „Pod Czarnym Prosiakiem” (Zum schwarzen Ferkel). Do grupy tej należeli m.in. polski pisarz Stanisław Przybyszewski, jego żona Dagny Juel-Przybyszewska oraz szwedzki dramaturg August Strindberg. Zafascynowani filozofią Nietzschego i Schopenhauera, artyści ci dyskutowali o pierwotnej sile płci i metafizyce namiętności.

Wizerunek „Madonny” został zainspirowany hipnotyzującą urodą Dagny Juel – muzy berlińskiej awangardy. Munch przedstawił kobietę w intymnym akcie miłosnym. Postać wyłania się z ciemnego, pulsującego błękitem i fioletem tła. Jej ciało jest blade, świetliste, o miękkich, falujących liniach. Kobieta ma przymknięte powieki, głowę odchyloną do tyłu w spazmie rozkoszy, a jej usta rozchylają się w niemym westchnieniu.

Zamiast tradycyjnej złotej aureoli świętych, ponad jej głową unosi się wąska, krwistoczerwona korona – symbol ziemskiej miłości okupionej bólem i cierpieniem. Długie, kruczoczarne pasma włosów oplatają jej ramiona niczym morskie fale lub macki przeznaczenia.

Metafizyka poczęcia: Przymierze życia ze śmiercią

Dla Muncha akt miłosny był momentem granicznym, w którym natura dokonuje swego odwiecznego misterium. W zapiskach do obrazu malarz zanotował: „W chwili, gdy kobieta oddaje się w akcie miłości, staje się Madonną – uświęconą cierpieniem i pięknem. Zaczyna się nowe życie, a usta kobiety, choć uśmiechają się rozkoszą, noszą w sobie cień trupiej bladości”.

W słynnej wersji litograficznej tego dzieła z 1895 roku Munch poszedł jeszcze dalej: otoczył postać kobiety bordiurą z pływającymi plemnikami, a w lewym dolnym rogu umieścił skurczoną postać wychudzonego embrionu o rysach martwego płodu. To bezwzględne zestawienie narodzin ze śmiercią (Eros i Tanatos) stało się jednym z filarów europejskiego modernizmu.

Farba na płótnie kładziona jest płynnie, niemal akwarelowo, z prześwitującym gruntem, co nadaje postaci niezwykłą lekkość i widmowy, zjawiskowy charakter.

Legenda Munchmuseet w Oslo

Munch namalował pięć wersji olejnych „Madonny”. Najważniejsza z nich stanowi dumę zbiorów Munch Museum w Oslo, podczas gdy inna wersja zdobi sale Nasjonalmuseet, a jeszcze inna znajduje się w Kunsthalle w Hamburgu.

„Madonna” pozostaje jednym z najbardziej magnetycznych, śmiałych i wywrotowych arcydzieł malarstwa przełomu XIX i XX wieku. Przekraczając granice epoki, ukazuje kobietę nie jako bierny obiekt pożądania, lecz jako potężną, suwerenną kapłankę odwiecznych sił natury.