Henryk Siemiradzki ukończył „Dirce chrześcijańską” w Rzymie w 1897 roku. To jego ostatnie wielkie płótno historyczne: pokazuje Nerona oglądającego ciało chrześcijanki straconej na arenie w sposób znany z greckiego mitu o Dirke. Obraz należy do Muzeum Narodowego w Warszawie.
Henryk Siemiradzki (1843–1902), Dirce chrześcijańska (1897) · Muzeum Narodowe w Warszawie.
Skąd wziął się pomysł na „Dirce chrześcijańską”?
Siemiradzki pracował nad obrazem z przerwami przez wiele lat. Rosyjskie źródła podają, że zaczął go w 1885 roku, a skończył w 1897. Sam malarz wskazał źródło pomysłu: książkę Ernesta Renana „Antychryst”. Renan, powołując się na autorów rzymskich, pisał, że chrześcijanki skazywano na śmierć przez przywiązanie do byka, którego potem ścigali gladiatorzy.
Tytuł odwołuje się do mitu greckiego. Dirke była żoną Lykosa, króla Teb, a za karę przywiązano ją do rogów byka, który zawlókł ją na śmierć. W czasach Nerona taką mitologiczną scenę miano odgrywać na arenie, a jej ofiarą była chrześcijanka. Dwadzieścia lat wcześniej Siemiradzki podjął podobny temat w „Pochodniach Nerona”.
ArtystaHenryk Siemiradzki (1843–1902)
DziełoDirce chrześcijańska (1897)
Technikaolej na płótnie, 263 × 530 cm
Gdzie jest oryginałMuzeum Narodowe w Warszawie
Co przedstawia obraz?
Scena rozgrywa się na piasku areny rzymskiego amfiteatru, już po widowisku. W środku leży martwy, potężny byk z wbitą włócznią, a przywiązane do niego jest nagie ciało młodej kobiety, przybrane kwiatami. Malarz wyidealizował jej ciało: poza otarciami od sznurów nie ma na nim śladów ran.
Z lewej strony podchodzi otyły Neron w wieńcu laurowym, otoczony dworzanami, żołnierzem i kobietami w strojnych szatach. Z prawej stoją czarnoskórzy niewolnicy przy złoconej lektyce oraz grupa gladiatorów z trójzębami i włóczniami. Z balustrad i loży patrzą widzowie. Kompozycję budują linie ukośne, które prowadzą wzrok do środka obrazu. Siemiradzki starannie oddał stroje, marmury i złocenia.
Jak odebrano obraz i co mógł oznaczać?
W 1898 roku obraz pokazano na wystawach akademickich w Petersburgu i Moskwie. Przyjęcie było chłodne. Część krytyków uznała go za ilustrację do „Quo vadis” Henryka Sienkiewicza, wydanego w Krakowie dwa lata wcześniej. Według rosyjskich źródeł bardzo to zmartwiło malarza i musiał tłumaczyć się w prasie. Mimo to obraz zdobył dużą popularność, także dzięki tematowi męczeństwa pierwszych chrześcijan.
Stanisław Witkiewicz i inni krytycy zarzucali malarzowi teatralność i brak ekspresji postaci. Władysław Witwicki pisał w 1899 roku, że widza zachwycają szczegóły, ale nie porusza dramat całości. Zachowała się fotografia, którą Siemiradzki zamówił w rzymskiej rzeźni: posłużyła mu za wzór martwego zwierzęcia i postaci gapiów. Obraz odczytywano też jako alegorię męczeństwa narodu polskiego.
Gdzie jest „Dirce chrześcijańska”?
Siemiradzki liczył, że obraz kupi Galeria Tretiakowska, ale do transakcji nie doszło i za życia malarza płótno nie znalazło nabywcy. Po jego śmierci w 1902 roku wdowa podarowała obraz warszawskiemu towarzystwu sztuk pięknych. Dziś należy do Muzeum Narodowego w Warszawie. To olej na płótnie o wymiarach 263 × 530 cm.
