Hieronim Bosch – Kuszenie św. Antoniego

Kim był święty Antoni i skąd temat kuszenia?

Święty Antoni Pustelnik, zwany też Wielkim, żył w Egipcie i wiódł życie ascety. Jego kuszenie przez szatana znano z „Żywotu” spisanego przez świętego Atanazego Wielkiego oraz ze „Złotej legendy” Jakuba de Voragine z XIII wieku. Według tych opowieści przez wiele lat w samotności odpierał pokusy i wizje.

Bosch i jego naśladowcy wielokrotnie wracali do tego tematu. Inna wersja tematu, w formie tryptyku, jest w Museu Nacional de Arte Antiga w Lizbonie. Obraz z Prado jest od niej znacznie spokojniejszy.

Co przedstawia obraz z Prado?

Antoni siedzi na pierwszym planie, w słonecznym krajobrazie, przy pniu suchego drzewa. Połamane gałęzie przykryte słomą tworzą nad nim prowizoryczny szałas. Święty ma ciemnobrązowy habit z grecką literą tau na ramieniu, trzyma kostur i patrzy przed siebie, zatopiony w modlitwie.

Obok niego leży świnia, jeden z tradycyjnych atrybutów Antoniego. Wokół kręcą się drobne, karykaturalne stwory. Jeden zamierza się młotkiem na świnię, inne wylewają wodę albo strzelają z łuku. Nie wyglądają groźnie i nie przeszkadzają świętemu. W rzece przed nim wynurza się z wody głowa w kapturze. W tle widać budynek z niebieską kopułą, chaty kryte strzechą i wieże w oddali.

Obraz pierwotnie miał u góry półkoliste zamknięcie.

Co oznaczają atrybuty świętego?

Krzyż w kształcie litery tau to znak Antoniego i zakonu antonitów, założonego w 1095 roku. Według tradycji Antoni odpędzał nim demony. Za pasem święty ma dzwonek, a podobny wisi na drzewie nad jego głową. Dzwonek także miał odstraszać złe duchy.

Świnia nawiązuje do średniowiecznej praktyki: antonici opiekowali się chorymi i mieli prawo wypasać swoje świnie w okolicy klasztorów, a zwierzęta oznaczano dzwoneczkami. W polskim opracowaniu tego obrazu postać w rzece interpretuje się jako karykaturalne odbicie gorszej natury świętego, która tonie, przegrywając z jego wiarą.

Kto namalował obraz i jak trafił do Prado?

Obraz był w klasztorze El Escorial, choć nie występuje w jego inwentarzach. Prawdopodobnie był jednym z „Kuszeń” wysłanych tam przez króla Filipa II w 1574 roku. Do Prado trafił z kolekcji królewskiej (nr inw. P002049).

Datowanie jest niepewne. Źródła podają różne przedziały, od lat 1490–1500 do około 1510–1515. W 2016 roku zespół Bosch Research and Conservation Project, po pięciu latach badań wszystkich znanych obrazów Boscha, ogłosił, że ma poważne wątpliwości co do autorstwa i przypisał obraz naśladowcy mistrza.