Ogród rozkoszy ziemskich – El jardín de las delicias (niderl. De tuin der lusten) (ok. 1490–1510)
Hieronim Bosch namalował tryptyk „Ogród rozkoszy ziemskich” olejem na dębowych deskach, najczęściej datuje się go na lata 1490–1510. Lewe skrzydło pokazuje raj, środek ogród pełen nagich postaci, a prawe skrzydło piekło. Od 1939 roku dzieło jest w Museo del Prado w Madrycie.
Hieronim Bosch (ok. 1450–1516), Ogród rozkoszy ziemskich (ok. 1490–1510) · Museo del Prado, Madryt.
Kiedy i dla kogo powstał tryptyk?
Dokładna data nie jest znana. Badanie słojów drewna pokazało, że dąb na deski ścięto między 1460 a 1466 rokiem, więc obraz powstał później. Historycy sztuki od lat 30. XX wieku najczęściej umieszczali go około 1503–1504 roku lub później, część badaczy wskazuje datę wcześniejszą. Tytuł „Ogród rozkoszy ziemskich” jest nowożytny. W dokumencie z 1593 roku nazwano go „Del Madroño”, od owoców chruściny jagodnej (hiszp. madroño) widocznych w środkowej części, a wcześni autorzy hiszpańscy nazywali go „Rozpustą” (La Lujuria).
Pierwsza znana wzmianka pochodzi z 1517 roku, rok po śmierci Boscha. Kanonik Antonio de Beatis opisał wtedy obraz w pałacu hrabiów Nassau w Brukseli. Zamawiającym był prawdopodobnie Engelbert II z Nassau albo jego następca Henryk III z Nassau-Breda. Nie wiadomo, czy tryptyk miał być ołtarzem. Przeważa pogląd, że jego tematyka nie pasowała do kościoła.
ArtystaHieronim Bosch (ok. 1450–1516)
DziełoOgród rozkoszy ziemskich (ok. 1490–1510) El jardín de las delicias (De tuin der lusten)
Technikaolej na desce dębowej, 205,5 × 384,9 cm
Gdzie jest oryginałMuseo del Prado, Madryt
Co przedstawiają trzy części „Ogrodu rozkoszy ziemskich”?
Po zamknięciu skrzydeł widać szarozieloną scenę stworzenia świata, malowaną w technice grisaille. Ziemia zamknięta w kuli ma już rośliny, ale nie ma jeszcze ludzi ani zwierząt, co odpowiada trzeciemu dniu stworzenia. W lewym górnym rogu siedzi mała postać Boga, a nad nią widnieje łaciński cytat z Psalmu 33: „On rzekł i stały się, On rozkazał i zostały stworzone”.
Lewe skrzydło wewnątrz przedstawia raj. Bóg przedstawia Ewę budzącemu się Adamowi, a w tle są zwierzęta egzotyczne dla ówczesnych Europejczyków, m.in. żyrafa i słoń. Część środkowa, o wymiarach 220 × 195 cm, to ogród pełen nagich kobiet i mężczyzn, zwierząt i ogromnych owoców. Pośrodku jeziora w tle wznosi się duża niebieska kula przypominająca owocnię.
Prawe skrzydło to nocne piekło z płonącym miastem w tle. Na pierwszym planie potępieni są męczeni przy użyciu instrumentów muzycznych: jeden jest rozpięty na harfie, chór śpiewa z nut wypisanych na pośladkach. Główną postacią jest tzw. Człowiek-Drzewo, którego tułów tworzy rozbita skorupa jajka.
Jak interpretuje się „Ogród rozkoszy ziemskich”?
Tryptyk czyta się od lewej do prawej: raj, świat ludzkich przyjemności i kara. Z uwagi na religijność Boscha najczęstsza interpretacja widzi w nim przestrogę przed ulegnięciem pokusom. Historycy sztuki XX wieku spierają się jednak, czy środkowy panel jest moralną przestrogą, czy obrazem utraconego raju. Hans Belting uważał, że tryptyk oddaje starotestamentowe wyobrażenie świata sprzed upadku człowieka, gdy nie było jeszcze wyraźnej granicy między dobrem a złem.
W przeciwieństwie do innych tryptyków Boscha, „Sądu Ostatecznego” i „Wozu z sianem”, w środkowej części nie ma Boga. Symbolika wielu szczegółów pozostaje niewyjaśniona i była przez stulecia interpretowana na bardzo różne sposoby.
Jak tryptyk trafił do Prado?
Po Henryku III obraz odziedziczył Wilhelm Orański. W 1568 roku skonfiskował go książę Alba i wywiózł do Hiszpanii. Król Filip II kupił tryptyk na aukcji w 1591 roku, a 8 lipca 1593 roku przekazał go do klasztoru El Escorial. Po 342 latach w Escorialu, w 1939 roku, dzieło przeniesiono do Museo del Prado w Madrycie.
Zwykle wisi w sali razem z innymi obrazami Boscha. Otwarty tryptyk ma wymiary 205,5 × 384,9 cm. Środkowy panel był w złym stanie, farba łuszczyła się przy łączeniach desek, ale dzięki konserwacji obraz jest dziś w bardzo dobrym stanie.
