Hieronim Bosch – Sąd Ostateczny

Kiedy powstał wiedeński „Sąd Ostateczny”?

Datowanie jest niepewne. Badanie słojów drewna wykazało, że obraz nie mógł powstać przed 1482 rokiem. Akademia Sztuk Pięknych w Wiedniu podaje datę około 1490 – około 1505.

Wiadomo, że w 1504 roku Filip I Kastylijski, zwany Pięknym, pozyskał od Boscha obraz Sądu Ostatecznego. Część historyków sztuki utożsamia z tym zamówieniem tryptyk wiedeński, ale inni to odrzucają. Nie ma więc dowodu, że to właśnie ten obraz powstał dla Filipa.

Najstarsza pewna wzmianka o tryptyku pochodzi z 1659 roku, z inwentarza kolekcji arcyksięcia Leopolda Wilhelma Habsburga, gdzie zapisano go jako dzieło „Hieronimo Bosz”.

Co przedstawiają skrzydła i część środkowa?

Lewe skrzydło to opowieść o raju czytana od góry. Na szczycie Bóg siedzi na tronie w świetlistej aureoli, a zbuntowani aniołowie spadają z nieba i zmieniają się w owady. Niżej, licząc od dołu, Bóg stwarza Ewę z żebra śpiącego Adama, wąż kusi Ewę przy drzewie poznania dobra i zła, a anioł z mieczem wypędza pierwszych ludzi do ciemnego lasu.

Część środkowa odwołuje się do Apokalipsy świętego Jana. U góry, na jasnoniebieskim tle, Chrystus zasiada jako sędzia w otoczeniu Marii i apostołów. Cała reszta panelu, utrzymana w ciemnych brązach, to kary potępionych. Zbawieni zajmują tylko niewielką część obrazu. Potwory palą, nadziewają i wieszają grzeszników na hakach, zmuszają do jedzenia nieczystych potraw albo wkręcają w tryby dziwacznych maszyn.

Prawe skrzydło pokazuje piekło. W centrum Szatan przyjmuje dusze potępionych, a wokół, w ciemnym krajobrazie pełnym płomieni, trwają kolejne męki.

Co jest na zewnętrznych skrzydłach?

Po zamknięciu tryptyku widać dwie postacie świętych namalowane w szarościach (grisaille), jak w wielu ówczesnych tryptykach niderlandzkich. Na lewym skrzydle jest święty Jakub jako pielgrzym, idący przez niebezpieczną krainę z wisielcem w tle. Na prawym skrzydle święty Bawo, patron Flandrii, rozdaje jałmużnę ubogim i trzyma sokoła na lewym nadgarstku.

Kompozycja całości przypomina inne tryptyki Boscha, „Wóz z sianem” i „Ogród rozkoszy ziemskich”: raj po lewej, piekło po prawej. Sceny kar w środkowym panelu są podobne do prawego skrzydła „Ogrodu rozkoszy ziemskich” z Prado.

Jak tryptyk trafił do Akademii w Wiedniu?

Pod koniec XVIII wieku obraz kupił hrabia Anton Lamberg-Sprinzenstein, kolekcjoner. W 1822 roku przekazał go w testamencie Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu. Numer inwentarzowy tryptyku to GG-579–581.

W XVII i XVIII wieku obraz był w dużym stopniu przemalowywany i stracił część oryginalnych barw. Tablica środkowa ma 164 × 127 cm, a skrzydła po 164 × 60 cm. Kopia tryptyku, przypisywana Lucasowi Cranachowi Starszemu, jest w Gemäldegalerie w Berlinie.