Hieronim Bosch – Wóz z sianem (Tryptyk wozu z sianem)

Co oznacza wóz z sianem u Boscha?

Siano jest tu obrazem wszystkiego, co ziemskie i przemijające: bogactwa, przyjemności i zaszczytów. Prado łączy temat tryptyku z dwoma tekstami. Pierwszy to werset z Księgi Izajasza (40,6), według którego wszelkie ciało jest jak trawa, a jego chwała jak kwiat polny. Drugi to niderlandzkie przysłowie mówiące, że świat jest jak wóz z sianem i każdy bierze z niego tyle, ile zdoła.

Muzeum odczytuje całość jako przestrogę w duchu wędrówki przez życie. Chodzi w niej nie tyle o czynienie dobra, ile o unikanie grzechu. Opowieść toczy się od lewej do prawej: od początku zła w raju, przez ziemię, aż do piekła.

Co przedstawiają poszczególne skrzydła tryptyku?

Lewe skrzydło pokazuje źródło grzechu. U góry zbuntowani aniołowie spadają z nieba i zmieniają się w owady. Niżej Bóg stwarza Ewę z żebra Adama, a pierwsi ludzie spotykają węża. Na dole anioł wypędza Adama i Ewę z raju.

W części środkowej ogromny wóz z sianem ciągną ku piekłu demoniczne stwory. Za nim jadą konno możni tego świata: papież, cesarz, król i książę. Wokół ludzie wszystkich stanów, także duchowni, wyrywają sobie siano. Prado wskazuje, że Bosch piętnuje tu m.in. chciwość i pożądliwość. Na szczycie wozu siedzą zakochani, obok modli się anioł zwrócony ku górze, a z obłoków całej scenie przygląda się Chrystus.

Prawe skrzydło to piekło. Diabły wznoszą tu okrągłą wieżę, a od strony wozu napływają kolejni potępieni. Na środkowej tablicy widnieje sygnatura „Jheronimus Bosch”. Badania pigmentów wykazały m.in. azuryt, żółcień ołowiowo-cynową, cynobrę i ochry.

Co widać po zamknięciu skrzydeł?

Na zewnętrznej stronie skrzydeł Bosch namalował wędrowca, czyli obraz ludzkiej pielgrzymki przez życie. Inaczej niż w wielu tryptykach tej epoki scena nie jest w szarościach (grisaille), lecz w pełnym kolorze. Obdarty domokrążca z ciężkim koszem na plecach odgania kijem psa, a w tle widać napad zbójców i pasterzy tańczących przy dudach, co według Prado odnosi się do pożądliwości.

W rysunku przygotowawczym był w tym miejscu krzyż. W wersji malarskiej zastąpił go mały krucyfiks na ołtarzyku zawieszonym na drzewie. Wszystkie postacie stoją do niego plecami.

Jak tryptyk trafił do Prado?

Tryptyk z Prado pojawia się w źródłach po raz pierwszy w inwentarzu madryckiego Alkazaru z 1636 roku, a w 1788 roku był w pałacu Casa de Campo. W czasie wojny na Półwyspie Iberyjskim w epoce napoleońskiej rozdzielono go na części. Lewe skrzydło trafiło do Prado w 1839 roku. Część środkową miał markiz de Salamanca, od którego w 1848 roku kupiła ją królowa Izabela II. W 1914 roku Alfons XIII przekazał muzeum część środkową i prawe skrzydło, przechowywane wcześniej w Escorialu. Wtedy tryptyk znów stanął w całości.

Istnieje druga wersja tego dzieła, w klasztorze Escorial. Część badaczy uważała ją za dzieło samego Boscha, ale analizy techniczne wykazały, że to kopia. Filip II kupił jedną z wersji w 1570 roku od spadkobierców Felipe de Guevary. Według Prado była to najpewniej właśnie wersja z Escorialu. Oryginał można oglądać w Museo del Prado w Madrycie (nr inw. P002052).