Michaił Wrubel namalował „Carewnę Łabędź” w 1900 roku. Obraz przedstawia baśniową postać z opery Nikołaja Rimskiego-Korsakowa „Bajka o carze Sałtanie”, opartej na utworze Aleksandra Puszkina. Płótno należy do Galerii Trietiakowskiej w Moskwie.
Rimski-Korsakow skomponował operę w latach 1899–1900, na stulecie urodzin Puszkina. Premiera odbyła się w Moskwie, w Teatrze Sołodownikowa, 3 listopada 1900 roku (21 października według starego stylu). Wrubel zaprojektował do tego przedstawienia scenografię i kostiumy. Partię Carewny Łabędzi śpiewała jego żona, Nadieżda Zabieła-Wrubel.
W baśni Puszkina książę Gwidon ratuje białą łabędzicę przed drapieżnym ptakiem. Na końcu okazuje się, że łabędź jest zaczarowaną królewną, którą Gwidon poślubia. Wrubel wybrał właśnie tę postać: na wpół kobietę, na wpół ptaka.
ArtystaMichaił Wrubel (1856–1910)
DziełoCarewna Łabędź (1900) Царевна-Лебедь
Technikaolej na płótnie, 142,5 × 93,5 cm
Gdzie jest oryginałGaleria Trietiakowska, Moskwa
Gdzie i kiedy powstał obraz?
Obraz powstał w 1900 roku, jeszcze przed premierą opery, w czasie gdy Wrubel pracował nad jej oprawą. Rosyjskie opracowania podają, że artysta malował go latem 1900 roku na chutorze Iwanowskim w guberni czernihowskiej, w dzisiejszej Ukrainie. Mieszkał tam u krewnych, w rodzinie zmarłego już malarza Nikołaja Gie. Według innych źródeł płótno było gotowe już wiosną.
Dwa szkice do obrazu przechowuje Państwowe Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu.
Kto pozował do „Carewny Łabędzi”?
Często zakłada się, że modelką była żona artysty. Zachowane fotografie Nadieżdy Zabieły w roli carewny pokazują jednak, że twarz na obrazie jest do niej niepodobna. Nikołaj Prachow, syn kijowskiego mecenasa Wrubla, dostrzegał w niej rysy swojej siostry, Jeleny Prachowej. Uważał, że Wrubel stworzył twarz wymyśloną, w której połączył cechy kilku kobiet.
Na obrazie carewna odwraca się przez ramię i patrzy na widza. Jej szata przechodzi w białe skrzydła łabędzia, a na głowie lśni ozdobny diadem. Za nią rozciąga się morze o zmierzchu, wąski pas zachodu słońca nad horyzontem i w oddali zarys miasta. Płótno ma wydłużony, pionowy format, 142,5 na 93,5 cm.
Jak obraz trafił do Galerii Trietiakowskiej?
Obraz należał do moskiewskiego kolekcjonera Michaiła Morozowa. Do Galerii Trietiakowskiej trafił w 1910 roku na mocy jego zapisu testamentowego. Jest tam do dziś, pod numerem inwentarzowym Ж-42.
Pierwszy poważny badacz twórczości Wrubla, Aleksandr Iwanow, porównał carewnę do Dziewy-Obidy ze „Słowa o wyprawie Igora”, która według dawnego poematu pluska łabędzimi skrzydłami na sinym morzu przed dniami wielkich nieszczęść.
