Michaił Wrubel namalował „Pana” w 1899 roku. Obraz pokazuje greckiego bożka pasterzy jako starca z fletnią, osadzonego w północnorosyjskim krajobrazie o zmierzchu. Płótno należy do Galerii Trietiakowskiej w Moskwie.
Michaił Wrubel (1856–1910), Pan (1899) · Galeria Trietiakowska, Moskwa.
Jak powstał obraz „Pan”?
Wrubel namalował „Pana” w 1899 roku, gdy razem z żoną przebywał w majątku księżnej Marii Tieniszewej, kolekcjonerki i mecenaski sztuki. Zaczął tam malować portret żony na tle leśnego krajobrazu, ale go nie dokończył. Na tym samym płótnie w bardzo krótkim czasie powstał zupełnie nowy obraz. Biografowie piszą o jednym dniu albo o kilku dniach pracy.
Impulsem była literatura. Wrubel czytał opowiadanie Anatole'a France'a „Święty satyr” ze zbioru „Studnia świętej Klary”. Sam artysta nazywał swój obraz właśnie „Satyrem”. Obecny tytuł odwołuje się do Pana, greckiego bóstwa lasów, pasterzy i dzikiej przyrody.
ArtystaMichaił Wrubel (1856–1910)
DziełoPan (1899) Пан
Technikaolej na płótnie, 124 × 106 cm
Gdzie jest oryginałGaleria Trietiakowska, Moskwa
Co przedstawia „Pan” Wrubla?
Na pierwszym planie siedzi pomarszczony, łysiejący starzec z kędzierzawą siwą brodą, małymi rogami i jasnoniebieskimi oczami. Ma sękate palce, a w prawej dłoni trzyma fletnię Pana, swój stały atrybut. Siedzi z podkurczonym lewym kolanem i patrzy wprost na widza.
Dolną część ciała pokrywa ciemna sierść, która u dołu obrazu zlewa się z ziemią. Postać wygląda przez to, jakby wyrastała z pnia albo prosto z gruntu. Tło nie jest greckie. Wrubel namalował typowy krajobraz północnej Rosji: równinę, krzywą brzozę, las i rzekę. Nad horyzontem świeci sierp księżyca.
Grecki bóg czy słowiański leszy?
Postać łączy antyczny mit z rosyjskim folklorem. Osadzony w północnym pejzażu Pan przypomina leszego, ducha lasu ze słowiańskich wierzeń. Taki sposób pokazania bohatera jako siły związanej z przyrodą jest typowy dla grupy obrazów Wrubla z przełomu XIX i XX wieku, nazywanej cyklem baśniowym. Należą do niej także „Bez”, „Carewna Łabędź”, „Ku nocy” i „Perłowa muszla”.
Badacze zwracają uwagę na dwa odniesienia. Głowa Pana przypomina wizerunek z greckiej złotej monety z Pantikapajonu, z lat 350–320 przed naszą erą. Poza postaci przypomina z kolei „Demona siedzącego” Wrubla z 1890 roku, z tą różnicą, że Pan patrzy prosto na widza.
Gdzie można zobaczyć „Pana”?
Obraz jest w zbiorach Państwowej Galerii Trietiakowskiej w Moskwie. To obraz olejny na płótnie o wymiarach 124 na 106 cm.
Nie wszyscy współcześni przyjęli go bez zastrzeżeń. Ilja Riepin zauważył, że ramię satyra wygląda na „zmięte”.
