William Blake – Behemoth i lewiatan

Jak powstały ilustracje Blake’a do Księgi Hioba?

Cykl zaczął się od zamówienia Thomasa Buttsa, wieloletniego mecenasa Blake’a. W latach około 1805–1810 artysta wykonał dla niego serię rysunków lawowanych i akwarel do Księgi Hioba. Według Morgan Library & Museum seria liczy dwadzieścia jeden prac, a „Behemot i Lewiatan” ma w niej numer 15.

W 1821 roku malarz John Linnell poprosił Blake’a o drugi komplet. Linnell przekalkował kompozycje z zestawu Buttsa, a Blake pokolorował te kalki. Dlatego kontury w zestawie Linnella są grubsze, a kolory ciemniejsze i oparte na węższej palecie. Właśnie tę wersję widać na produktach: Behemot ma różowawe, ciepłe barwy, a Lewiatan płonie czerwienią i żółcią.

W 1823 roku Linnell zamówił u Blake’a rytowane płyty. Artysta skończył je w 1825 roku, a w 1826 roku wydano 22 ryciny w nakładzie 315 egzemplarzy. Blake rytował czystą linią, bez wstępnego trawienia, czyli inaczej niż ówcześni rytownicy reprodukcyjni. Ryciny różnią się od akwarel głównie bogatymi marginesami z cytatami biblijnymi i dodatkowymi motywami.

Co przedstawia „Behemot i Lewiatan”?

Scena ilustruje werset 40,15 z Księgi Hioba, w którym Bóg zwraca uwagę Hioba na Behemota, swoje stworzenie. Blake podzielił obraz na dwie strefy. U góry, na tle rozgwieżdżonego nieba, Bóg rozpościera ramiona nad skulonymi postaciami ludzi, a po bokach stoją anioły. Bóg wskazuje w dół lewą ręką.

Dolną część zajmuje wielkie koło, jak okno otwarte na stworzony świat. Na lądzie, wśród roślin, stoi masywny Behemot o ciele podobnym do hipopotama lub nosorożca. Pod nim, w falach, wije się łuskowaty Lewiatan z otwartą paszczą. Obie bestie są pokazane jako dzieła Boga, nad którymi człowiek nie ma władzy.

Jak badacze odczytują symbolikę tej sceny?

W ilustracjach do Księgi Hioba Blake często posługuje się kontrastem prawej i lewej strony ciała. Prawa ręka lub noga ma oznaczać sferę duchową, a lewa materialną. W tej scenie Bóg wskazuje bestie lewą ręką, co część badaczy łączy z tym, że Behemot i Lewiatan należą do świata materii. Inni, m.in. W.J.T. Mitchell, uważają takie systematyczne odczytanie za zbyt subiektywne, bo nie wyjaśnia wszystkich niekonsekwencji.

Księga Hioba była ważna dla całej twórczości Blake’a, który sam przez większość życia pozostawał nierozpoznany i ubogi. Harold Bloom zinterpretował nawet słynny wiersz Blake’a „Tygrys” jako przetworzenie retorycznych pytań, które Bóg w Księdze Hioba zadaje o Behemota i Lewiatana.

Gdzie można zobaczyć „Behemota i Lewiatana”?

Wersja z zestawu Buttsa należy do Morgan Library & Museum w Nowym Jorku (nr inw. 2001.77). To rysunek piórem, tuszem i lawowaniem z akwarelą na papierze, o wymiarach 27,2 × 19,7 cm. Zanim w 1909 roku kupił go Pierpont Morgan, należał kolejno do Thomasa Buttsa, Richarda Monckton Milnesa i markiza Crewe.

Zestaw Linnella w większości przechowuje Fogg Art Museum na Uniwersytecie Harvarda. Nie udało się jednak potwierdzić, gdzie dokładnie znajduje się arkusz z tą sceną. Odbitki rycin z 1826 roku mają różne muzea na świecie. Za życia Blake’a sprzedano tylko około dwudziestu egzemplarzy cyklu, ale jeden kupiła Royal Academy, która przyznała też artyście 25 funtów.