Wojciech Kossak namalował „Szarżę pod Rokitną” w 1934 roku. Obraz upamiętnia atak 2. szwadronu ułanów Legionów Polskich na rosyjskie okopy 13 czerwca 1915 roku. Oryginał należy do Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie.
Wojciech Kossak (1856–1942), Szarża pod Rokitną (1934) · Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie.
Co wydarzyło się pod Rokitną?
Późną wiosną 1915 roku front austriacko-rosyjski biegł na pograniczu Besarabii i Bukowiny, dziś w obwodzie czerniowieckim na Ukrainie. Walczyła tam II Brygada Legionów Polskich. W okolicy Rokitnej koło Rarańczy Rosjanie zbudowali system potrójnych i poczwórnych linii okopów, zabezpieczonych drutem kolczastym i karabinami maszynowymi.
13 czerwca 1915 roku 2. szwadron ułanów ruszył do szarży na te pozycje. Atak trwał około 15–20 minut. Ułani przedarli się przez trzy linie okopów, ale nie pokonali czwartej. Ułanów raziły rosyjskie karabiny maszynowe, a groźne okazały się też salwy artylerii austriackiej. Z około 70 ułanów poległo 15, w tym dowodzący dywizjonem rotmistrz Zbigniew Dunin-Wąsowicz i dowódca 2. szwadronu porucznik Jerzy Topór-Kisielnicki. Rannych było 27, a konno wróciło tylko sześciu.
ArtystaWojciech Kossak (1856–1942)
DziełoSzarża pod Rokitną (1934)
Technikaolej
Gdzie jest oryginałMuzeum Wojska Polskiego w Warszawie
Co przedstawia obraz?
Kossak pokazuje kulminację szarży. W centrum kasztanowaty koń w gwałtownym skoku przelatuje nad okopem, a jeździec unosi szablę. Pod kopytami, w rowie, widać rosyjskich żołnierzy i porzucone karabiny. Po lewej na ziemię pada siwy koń, po prawej nadjeżdżają kolejni ułani z szablami w dłoniach.
Tło wypełniają kłęby dymu i kurzu, wybuchy pocisków oraz jeźdźcy rozproszeni na polu. Paleta jest ciepła, oparta na brązach, ochrach i rdzawych czerwieniach, przełamanych szarością dymu. Kompozycja zbudowana na przekątnych oddaje chaos i pęd ataku.
Jak pamiętano o szarży i jaką rolę odegrał obraz Kossaka?
Szarża już w czasie wojny stała się tematem dzieł sztuki. W 1916 roku Jan Raszka zaprojektował medal z popiersiami oficerów prowadzących atak, a ułan Kacper Żelechowski namalował portret rotmistrza Dunin-Wąsowicza. W 1917 roku uczestnicy szarży i rodziny poległych otrzymali Krzyż Rokitniański. W 1923 roku szczątki poległych przeniesiono z Rarańczy na Cmentarz Rakowicki w Krakowie, a Józef Piłsudski udekorował trumny krzyżami Virtuti Militari.
Według publikacji Instytutu Pamięci Narodowej najsłynniejszym i najbardziej rozpoznawalnym dziełem upamiętniającym szarżę jest właśnie obraz olejny Wojciecha Kossaka, namalowany dopiero w 1934 roku. W czasach PRL walki Legionów z Rosjanami były tematem przemilczanym. Pamięć o Rokitnej wróciła w latach dziewięćdziesiątych, gdy na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie pojawiła się tablica „Rokitna 13 VI 1915”.
Gdzie można zobaczyć obraz?
Obraz należy do Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. Jego reprodukcja zdobi m.in. okładkę książki Juliusza S. Tyma „Szarża pod Rokitną 1915”, wydanej przez IPN w 2024 roku.
Według biografii artysty temat Rokitnej pojawiał się w jego twórczości już w latach 1916–1918, a „Szarża pod Rokitną” figuruje też wśród obrazów malowanych od 1921 roku na zamówienie Muzeum Wojska i Muzeum Narodowego. Wcześniejszy opis na naszej stronie umieszczał obraz w Muzeum Narodowym w Krakowie i wymieniał rzekomą rzekę Rokitniankę. Nie znaleźliśmy na to potwierdzenia, dlatego te informacje usunęliśmy.
