Mrok Rozumu i Narodziny Koszmaru · Museo del Prado, Francisco Goya i Słynna Akwaforta
Gdy rozum śpi, budzą się demony (1797–1799)
Mrożąca krew w żyłach, genialna w swojej psychologicznej i społecznej diagnozie akwaforta „Gdy rozum śpi, budzą się demony” (El sueño de la razón produce monstruos) Francisca Goi to jedno z najbardziej wpływowych i ikonicznych dzieł w dziejach nowożytnej kultury europejskiej. Będąca 43. planszą ze słynnego cyklu „Kaprysy” (Los Caprichos) rycina ukazuje artystę lub myśliciela śpiącego z głową opartą na biurku, nad którym z ciemności wyłania się chmara potwornych sów, nietoperzy i drapieżnych rysi. Goya stworzył uniwersalną metaforę dramatu oświecenia: gdy gasną racjonalizm, nauka i krytyczny umysł, świat natychmiast pogrąża się w szaleństwie fanatyzmu, przesądów, wojennej pożogi i okrucieństwa.
Francisco Goya, Gdy rozum śpi, budzą się demony (1797–1799) · Zbiory: Museo del Prado (Madryt, Hiszpania).
Cykl Los Caprichos i odwaga w obliczu inkwizycji
Goya stworzył „Kaprysy” w latach 90. XVIII wieku po przebyciu ciężkiej choroby, która pozostawiła go całkowicie głuchym.
Izolacja od dźwięków świata zewnętrznego wyostrzyła jego zmysł obserwacji moralnego zepsucia hiszpańskiego dworu i kościoła.
Plansza 43 miała pierwotnie stanowić kartę tytułową całego cyklu, będąc kluczem do odczytania przesłania artysty.
Słowo „sueño” w języku hiszpańskim oznacza zarówno „sen”, jak i „marzenie”, co otwiera wielowymiarowe interpretacje dzieła.
Wycofane ze sprzedaży pod groźbą inkwizycji ryciny stały się fundamentem nowoczesnego ekspresjonizmu i surrealizmu.
Oryginał z madryckiego Prado do dziś przypomina o kruchości ludzkiego humanizmu i rozumu.
MalarzFrancisco Goya (1746–1828)
Dzieło i technikaGdy rozum śpi, budzą się demony (Kaprys 43) (1797–1799) Akwaforta i akwatinta (Los Caprichos)
Kolekcja muzealnaMuseo del Prado Madryt, Hiszpania
Polska manufakturaSzyjemy Sztukę (Polska Manufaktura)
Śpiący filozof, chmara nietoperzy i czujne ślepia rysiów
Śpiąca postać przy biurku tworzy mocną, spokojną podstawę dla rozedrganego, mrocznego wiru potworów w górnej części kadru.
Akwatinta pozwoliła Goi na uzyskanie głębokich, ziarnistych czerni i szarości budujących klaustrofobiczną atmosferę koszmaru.
Wielkie sowy o rozpostartych skrzydłach – w folklorze symbole głupoty i zła – podają śpiącemu pióro do pisania.
Nietoperze o ostrych pazurach rozcinają mrok nocy, symbolizując mroczne namiętności i fobie ludzkiej podświadomości.
Ryś czuwający u stóp biurka wpatruje się w widza ze złowrogą, hipnotyzującą czujnością drapieżnika.
Sztuka w Twojej codzienności: Kolekcja z motywem „Gdy rozum śpi, budzą się demony”
Filozoficzny geniusz, dramaturgia cienia i ponadczasowe ostrzeżenie Francisca Goi zdobią prestiżową serię toreb, nerek i poszewek z pracowni Szyjemy Sztukę.
