Francisco Goya – Urok

Skąd wziął się obraz i jak trafił do muzeum?

„Urok” należy do serii sześciu niewielkich obrazów o czarach, które Goya przygotował w latach 1797–1798 dla Osunów. Para książęca przeznaczyła je do swojej podmiejskiej posiadłości w Alameda de Osuna pod Madrytem. Rachunek Goi z 27 czerwca 1798 roku obejmuje sześć obrazów „na tematy czarownic” za sześć tysięcy reali.

Później obraz przeszedł z kolekcji Osunów do księcia de Tovar. W 1928 roku kupił go madrycki kolekcjoner José Lázaro Galdiano i dziś można go oglądać w Museo Lázaro Galdiano w Madrycie. Autorstwo Goi nie budzi wątpliwości badaczy.

Z tej samej serii pochodzą „Lot czarowników”, dziś w Prado, oraz mały „Sabat czarownic” z kozłem, który także jest w Museo Lázaro Galdiano.

Co dzieje się na obrazie?

Jest noc. Grupa starych czarownic otacza mężczyznę w samej białej koszuli nocnej, który kuli się ze strachu. Jedna z kobiet śpiewa lub recytuje przy świecy. Druga, z sową na głowie, trzyma kosz pełen niemowląt. Trzecia wbija szpilki w woskową figurkę, a do jej szaty czepiają się dwa nietoperze. Pośrodku stara kobieta w żółtej szacie sięga po klęczącego mężczyznę.

U góry obrazu, w dużej mierze nieukończona, unosi się postać trzymająca kości. Jedni widzą w niej diabła, inni królową czarownic. W ciemnym niebie latają nietoperze i sowy. Obraz jest niewielki, ma około 43 × 30 cm.

Jak Goya zbudował nastrój grozy?

Według badaczki Mariny Cano Goya pokrył całe płótno warstwą czarnej farby, a kolorów użył tylko tam, gdzie chciał uzyskać światło. Resztę zostawił w ciemności. Dzięki temu postacie wyłaniają się z mroku.

Kompozycję tworzą dwa trójkąty równoboczne, połączone kołem z głównych postaci. Taki sam układ Goya zastosował w obrazie zwanym „Kuchnia czarownic”. Katalog Fundación Goya en Aragón zauważa, że przypomina on pieczęć Salomona, symbol magiczny używany w czarach.

Jak badacze interpretują „Urok”?

Goya deklarował sceptycyzm wobec czarów, a oświecone środowisko Osunów było zafascynowane tą tematyką. Obraz zestawia się z powstającymi w tym samym czasie „Kaprysami”, które wyśmiewają zabobony. Manuela Mena zwróciła uwagę, że scena może wskazywać na rzeczywiste przyczyny śmierci dzieci, takie jak choroby weneryczne, a nie na działanie czarownic.

Frank Irving Heckes szukał źródeł literackich, między innymi w relacji z procesu czarownic w Logroño z 1610 roku, satyrycznie skomentowanej przez Leandra Fernándeza de Moratína. Biała koszula nocna ofiary bywa łączona z dawnym przekonaniem, że loty czarownic odbywają się we śnie.