Francisco Goya – Saturn pożerający własne dzieci

Gdzie i kiedy Goya namalował „Saturna”?

27 lutego 1819 roku Goya kupił wiejski dom na przedmieściach Madrytu, nad rzeką Manzanares. Posiadłość nazywano Quinta del Sordo, czyli Domem Głuchego. Sam malarz od początku lat dziewięćdziesiątych XVIII wieku był głuchy po ciężkiej chorobie. Około 1820 roku zaczął ozdabiać malowidłami dwa duże pokoje domu, jeden na parterze i jeden na piętrze.

Powstało czternaście scen malowanych olejem wprost na tynku. Dziś nazywa się je Czarnymi obrazami (Pinturas negras). Goya nie malował ich na zamówienie ani na wystawę. Nie nadał im tytułów i nie zostawił notatek, które by je objaśniały. Nazwy, pod którymi je znamy, nadali inni już po jego śmierci. „Saturn” wisiał w pokoju na parterze, który według przyjętej tradycji pełnił rolę jadalni.

Co dokładnie przedstawia obraz?

Tradycyjny tytuł odsyła do mitu o Saturnie, rzymskim odpowiedniku greckiego Kronosa. Przepowiednia głosiła, że jeden z synów go obali, więc pożerał swoje dzieci zaraz po narodzinach. Ocalał dopiero Jowisz, którego matka ukryła i zastąpiła kamieniem owiniętym w pieluchy. W mitach Saturn połyka dzieci w całości. U Goi rozszarpuje ciało.

Postać wyłania się z ciemnego, niemal pustego tła. Ma szeroko otwarte usta i wytrzeszczone oczy. Trzyma w dłoniach bezgłowe ciało, z którego zniknęła już część lewej ręki. Jedyne jasne miejsca to blada skóra ofiary, czerwień krwi i zaciśnięte palce olbrzyma. Płeć pożeranej postaci jest niepewna, a niektórzy badacze sądzą, że to raczej dorosły niż dziecko.

Obraz jest malowany szybko, mocnymi pociągnięciami pędzla, z ograniczoną paletą czerni, szarości, bieli i czerwieni. Temat podjął wcześniej Rubens, który trzymał się tradycyjnej ikonografii. Goya skupił się na okrucieństwie i szaleństwie tej sceny. Ten sam motyw naszkicował już w latach 1796–1797 kredą, jednak bez tej grozy.

Jak interpretuje się „Saturna” Goi?

Ponieważ artysta nie zostawił żadnego komentarza, interpretacji jest wiele. Najczęściej wymienia się konflikt młodości i starości, czas, który pochłania wszystko, gniew Boży oraz alegorię Hiszpanii, która w wojnach i rewolucjach niszczyła własnych obywateli. Badacz Folke Nordström widział w Saturnie boga melancholii i łączył obraz z nastrojem starzejącego się, schorowanego malarza.

Część historyków podchodzi ostrożnie do samego tytułu. Fred Licht zwrócił uwagę, że na obrazie brakuje typowych atrybutów Saturna, takich jak kosa czy klepsydra. Według katalogu Fundación Goya en Aragón ekspresyjny sposób deformowania ciała zainspirował artystów XX wieku, między innymi Francisa Bacona.

Jak obraz trafił ze ściany do Prado?

W 1823 roku Goya przekazał dom wnukowi Marianowi, a sam wkrótce wyjechał do Francji. Posiadłość wiele razy zmieniała właścicieli. W 1873 roku kupił ją baron Frédéric Émile d'Erlanger. Malowidła były wtedy w złym stanie, więc zlecił przeniesienie ich z tynku na płótno. Pracę wykonał Salvador Martínez Cubells, konserwator związany z Prado.

W 1878 roku Czarne obrazy pokazano na Wystawie Światowej w Paryżu, w Pałacu Trocadéro. Następnie d'Erlanger podarował je państwu hiszpańskiemu, co potwierdził dekret królewski z 20 grudnia 1881 roku. Dziś „Saturn” jest w Museo del Prado w Madrycie (nr inw. P000763), razem z pozostałymi Czarnymi obrazami.