Leon Wyczółkowski – Ujrzałem raz – scena przy fortepianie

Kiedy i w jakich okolicznościach powstał obraz?

Obraz pochodzi z 1884 roku, z okresu, gdy Wyczółkowski miał za sobą studia w Warszawie u Wojciecha Gersona, w Monachium i w krakowskiej szkole Jana Matejki. W 1881 roku wrócił do Warszawy, gdzie m.in. uczył w prywatnej szkole malarstwa. Rok 1883 był dla niego przełomowy: wyjechał na Ukrainę i Podole, gdzie spędził następną dekadę.

Portal culture.pl zalicza „Ujrzałem raz” do grupy kameralnych scen z życia zamożnego mieszczaństwa, które malarz tworzył w połowie lat osiemdziesiątych XIX wieku. Do tej samej grupy należą „W buduarze” i „Welon” z 1885 roku. To nurt salonowy, wyraźnie inny niż późniejsze obrazy z Ukrainy, w których malarza zajmowały stepowe widoki, światło i ludowe stroje.

Co przedstawia scena przy fortepianie?

Na pierwszym planie siedzi młoda kobieta w jasnożółtej sukni z czerwonymi wykończeniami. Ma ciemne, upięte włosy i gra na fortepianie z nut ustawionych na pulpicie. Za nią stoi brodaty mężczyzna w ciemnym surducie. Pochyla się lekko, z dłonią przy piersi, i z uśmiechem słucha muzyki.

Nad instrumentem widać bukiet czerwonych i białych kwiatów, a na ścianie z wzorzystym obiciem wisi obraz w złotej ramie. Malarz skupił się na fakturze tkanin, odblaskach światła na sukni i ciepłych barwach wnętrza. Wyczółkowski namalował scenę farbą olejną na płótnie o wymiarach 73 na 57 cm, w pionowym formacie, który przybliża widza do obu postaci.

Co oznacza tytuł „Ujrzałem raz”?

Tytuł ma formę cytatu ujętego w cudzysłów i bywa podawany z dopiskiem „scena przy fortepianie”. Źródła, do których dotarliśmy, nie wyjaśniają, skąd pochodzą te słowa ani kim są przedstawione osoby. Dlatego nie łączymy obrazu z konkretnym utworem muzycznym ani z historią miłosną, choć takie interpretacje pojawiają się w internecie.

Pewne jest, że obraz to scena rodzajowa z kręgu salonowego: muzyka, eleganckie wnętrze i chwila skupienia dwojga ludzi. Takie tematy były w latach osiemdziesiątych XIX wieku popularne w malarstwie europejskim, a Wyczółkowski podjął je w kilku obrazach z tego okresu.

Gdzie można zobaczyć oryginał?

Obraz znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie i jest zapisany w inwentarzu pod numerem MP 4022. Jego cyfrowa reprodukcja jest dostępna w zasobach muzeum i w Wikimedia Commons. Pozostałe ważne prace Wyczółkowskiego przechowują m.in. Muzeum Narodowe w Krakowie oraz Muzeum Okręgowe w Bydgoszczy, które od 1946 roku nosi imię malarza.