Utagawa Kuniyoshi – 55 kotów reprezentujących pięćdziesiąt trzy stacje Tokaido

Co oznacza japoński tytuł grafiki?

Pełny tytuł brzmi „Sono mama jiguchi: Myōkaikō gojūsan-biki” (其まゝ地口 猫飼好五十三疋). Jiguchi to japoński rodzaj kalamburu, który opiera się na podobnym brzmieniu słów albo na przekręconym powiedzeniu. Bostońskie muzeum tłumaczy tytuł jako „Kalambury w sam raz: pięćdziesiąt trzy koty miłośnika kotów”. Słowo „myōkaikō” zapisano znakami oznaczającymi kota, hodowanie i upodobanie, a „hiki” to japoński licznik dla zwierząt.

W sklepie grafika występuje jako „55 kotów”. Ta liczba ma uzasadnienie: według opisu Museum of Fine Arts na tryptyku pojawia się 55 nazw miejscowości, czyli 53 stacje szlaku oraz jego dwa krańce, Edo i Kioto. Sam tytuł mówi jednak o pięćdziesięciu trzech kotach, dlatego w polskiej nazwie lepiej oddać go jako „Koty jako pięćdziesiąt trzy stacje Tōkaidō”, podobnie jak robi to Rijksmuseum.

Jak działają kocie kalambury na tej grafice?

Tōkaidō był szlakiem łączącym Edo z Kioto. Na typowych grafikach z jego stacjami widać podróżnych i krajobrazy. Kuniyoshi zachował z tej tradycji tylko nazwy miejsc. Przy każdym kocie umieścił czerwony kartusz z nazwą stacji, a obok krótki dopisek. Zamiast podróżnych i krajobrazów widzimy koty: śpiące, zwinięte w kłębek, myjące się, polujące na myszy, skradające się do ryb, siedzące w koszach.

Każda poza albo czynność kota brzmi po japońsku podobnie do nazwy stacji, przy której stoi. Na tym polega żart. Gra słów opiera się na brzmieniu, więc nie da się jej przełożyć wprost na polski ani angielski. Poszczególne zagadki wymagają objaśnienia po japońsku, dlatego na tej stronie nie podajemy ich rozwiązań z pamięci.

Technicznie to nishiki-e, czyli wielobarwny drzeworyt odbijany z osobnej deski konturowej i kilku desek barwnych. Tryptyk składa się z trzech pionowych arkuszy formatu ōban, a odbitka bostońska ma łącznie 37,1 na 76,2 cm. Pojedynczy arkusz w Amsterdamie mierzy 35,4 na 23,9 cm.

Dlaczego Kuniyoshi tak często rysował koty?

Kuniyoshi (1798–1861) był uczniem Utagawy Toyokuniego i zasłynął drzeworytami z wojownikami. W latach 1841–1843 reformy Tenpō zakazały w drzeworytach wizerunków kurtyzan i aktorów. Artysta odpowiedział na to rysunkami humorystycznymi i przedstawieniami zwierząt. Wikipedia podkreśla, że z sympatii do kotów zaczął je wstawiać w miejsce ludzi w scenach kabuki i w grafikach satyrycznych.

„Koty jako pięćdziesiąt trzy stacje Tōkaidō” to przykład tej twórczości. Grafika łączy motyw podróży po znanym szlaku z grą słów. Kot nie pełni tu roli symbolu, jest bohaterem żartu językowego.

Kiedy powstała grafika i gdzie można ją zobaczyć?

Muzea datują ją nieco różnie. Rijksmuseum podaje lata 1847–1850, Museum of Fine Arts w Bostonie 1847–1852, a katalog Muzeum Sztuki Ōta w Tokio około 1848 roku. Wydawcą był Ibaya Senzaburō, a na arkuszu z Amsterdamu widnieją pieczęcie cenzorów Muraty Heiemona i Mery Taichirō.

Drzeworyt to grafika odbijana w wielu egzemplarzach, więc nie ma jednego oryginału. Komplet trzech arkuszy ma Museum of Fine Arts w Bostonie (nr inw. 2019.193a–c, nabytek z 2019 roku). Rijksmuseum w Amsterdamie przechowuje jeden arkusz (nr AK-MAK-909), który pochodzi z kolekcji Bing.