Utagawa Kuniyoshi – Umysły ryb

Co oznacza tytuł „Uo no kokoro”?

Tytuł wypisano w żółtym kartuszu w lewym górnym rogu: 魚の心, „Uo no kokoro”. Japońskie „kokoro” znaczy jednocześnie serce, umysł i usposobienie, więc tytuł można oddać jako „Umysły ryb” albo „Rybie serca”. Fine Arts Museums of San Francisco opisuje grafikę jako „Aktorzy kabuki jako ryby”.

Jakie stworzenia są na grafice i kogo przypominają?

W górnej części płynie duży czerwony pagrus (tai) z wyraźnie ludzką miną, a obok dwie srebrno-niebieskie ryby z żółtym pasem. Pod nimi jest ciemna płastuga i rozdęta ryba fugu. Na dole ośmiornica oplata mackami kraba. Przy każdym stworzeniu umieszczono żółtą etykietę z nazwą. Tło tworzą granatowe pasy wody i białe grzywy fal.

Według muzeum w San Francisco morskie stworzenia mają twarze rozpoznawalnych aktorów kabuki. Pagrus nawiązuje do Nakamury Utaemona IV, ośmiornica do Arashiego Kanjūrō, a ryba fugu przypomina Onoe Tamizō II. Muzeum opisuje grafikę jako humorystyczną.

Dlaczego aktorzy ukryli się w rybach?

Data wydania przypada na czas reform Tenpō z lat 1841–1843. Według Wikipedii reformy zakazały wtedy przedstawiania w drzeworytach aktorów i kurtyzan. Kuniyoshi tworzył w tym okresie karykatury, w których ukrywał rozpoznawalnych aktorów i kurtyzany. Część z nich, jak podaje Wikipedia, w żartobliwy sposób krytykowała siogunat. Rysował też zwierzęta, ptaki i ryby.

Muzeum w San Francisco nie łączy wprost tej grafiki z cenzurą. Nie wiadomo więc, czy była satyrą na konkretne osoby, czy tylko żartem dla miłośników teatru.

Gdzie można zobaczyć oryginał?

Odbitka należy do Fine Arts Museums of San Francisco (Achenbach Foundation for Graphic Arts, nr inw. 2006.109.4). To barwny drzeworyt na arkuszu o wymiarach 35,7 na 24,4 cm, zakupiony przez muzeum. Inne odbitki mogą znajdować się w kolekcjach japońskich, ale w otwartych źródłach nie udało się tego potwierdzić.