Józef Chełmoński namalował „Babie lato” w 1875 roku w Warszawie. Obraz przedstawia wiejską dziewczynę, która leży na łące i chwyta ręką nitki babiego lata, a obok siedzi czarny pies. Oryginał należy do Muzeum Narodowego w Warszawie.
Józef Chełmoński (1849–1914), Babie lato (1875) · Muzeum Narodowe w Warszawie.
Jak powstało „Babie lato”?
Obraz należy do wczesnego, warszawskiego okresu twórczości Chełmońskiego. Po studiach w Monachium malarz spędził wiosnę i lato 1874 roku na Ukrainie. Według Muzeum Narodowego w Warszawie stepowa przyroda i życie tamtejszych dworów mocno go zainspirowały. Robił w plenerze szkice i studia, a na ich podstawie malował potem obrazy w Warszawie. Jesienią 1874 roku dzielił tam pracownię ze Stanisławem Witkiewiczem.
Pracę nad „Babim latem” rozpoczął jeszcze w 1874 roku. Obraz podpisał w lewym dolnym rogu: „Józef Chełmoński 1875 r. w Warszawie”. W styczniu lub na początku lutego 1875 roku wystawił go na sprzedaż w warszawskim Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych.
ArtystaJózef Chełmoński (1849–1914)
DziełoBabie lato (1875)
Technikaolej na płótnie, 119,5 × 156 cm
Gdzie jest oryginałMuzeum Narodowe w Warszawie
Co przedstawia obraz?
Młoda pastuszka leży na wznak na łące, na rozłożonym okryciu. Ma na sobie białą koszulę i spódnicę, a obok głowy żółtą chustkę. Uniesioną ręką łapie pajęcze nitki babiego lata. Jest bosa, obok niej leży pasterski kij. Za nią siedzi czarny pies, a daleko na horyzoncie pasie się stado bydła.
Muzeum podkreśla wrażenie przestrzeni, powietrza i światła. Ciepłe, równo rozproszone światło i jasna, delikatna gama barw oddają pogodę wczesnej jesieni. Tylko kilka drobnych akcentów ma mocniejszy kolor: żółć, czerń i czerwień. Spokój przyrody ma swój odpowiednik w sennym rozmarzeniu dziewczyny.
Dlaczego obraz krytykowano w 1875 roku?
Dziś obrazy Chełmońskiego uchodzą za kwintesencję polskiego pejzażu i wsi, ale na początku krytykowano je ostro. Przeciwnikom nie podobały się koloryt, swobodna technika i przede wszystkim temat, uznawany za trywialny. Lucjan Siemieński pisał w krakowskim „Czasie” w 1875 roku, że poetycka pajęczyna zasługiwała przynajmniej na „prostą śmiertelniczkę z umytymi nogami”.
Według muzeum pastuszka Chełmońskiego nie pasowała do żadnego z ówczesnych wzorców przedstawiania kobiety. Romantycy malowali kobiety subtelne i uduchowione, a sztuka akademicka idealnie piękne i chłodne. Chełmoński jako realista pokazał prawdziwą wiejską dziewczynę, bez upiększeń, a mimo to nadał prostemu motywowi poezję.
Losy obrazu i gdzie go zobaczyć
W 1884 roku „Babie lato” wisiało w paryskim mieszkaniu artysty przy boulevard Malesherbes. Prawdopodobnie około 1885 roku kupił je od malarza hrabia Ignacy Korwin-Milewski. W 1924 roku nabył je w Wiedniu warszawski antykwariusz Abe Gutnajer, a w maju tego roku Muzeum Narodowe w Warszawie kupiło obraz od Józefa Wyganowskiego.
Podczas drugiej wojny światowej obraz wywieziono. W 1945 roku Bohdan Urbanowicz odnotował go w składnicy dzieł sztuki na austriackim zamku Fischhorn. Do Polski wrócił z Salzburga 24 kwietnia 1946 roku. Dziś należy do Muzeum Narodowego w Warszawie (nr inw. MP 423 MNW). Pokazywano go m.in. w Luwrze-Lens w 2019 roku i na monograficznej wystawie Chełmońskiego w Warszawie, Krakowie i Poznaniu w latach 2024–2025.
