Józef Chełmoński namalował „Zająca wśród zboża” w 1888 roku. Obraz pokazuje szeroką, ukwieconą miedzę między łanami zboża, po której w głębi skacze zając, a nad nią pogodne niebo zajmujące prawie połowę płótna. Oryginał należy do Muzeum Narodowego w Warszawie.
Józef Chełmoński (1849–1914), Zając wśród zboża (1888) · Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa.
Dlaczego jury Zachęty odrzuciło „Zająca wśród zboża”?
Chełmoński namalował ten obraz w 1888 roku, po latach spędzonych w Paryżu. W prawym dolnym rogu, czerwoną farbą olejną, podpisał go: „JÓZEF CHEŁMOŃSKI 1888”.
Jeszcze w tym samym roku zgłosił „Zająca wśród zboża” na jesienną wystawę Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie. Komitet odrzucił obraz, podobnie jak trzy inne płótna malarza: „Noc gwiaździstą”, „Wschód księżyca” i „Lelaki”. Przyjęto tylko bardziej konwencjonalną „Drogę w lesie” z 1887 roku. Prasa skrytykowała tę decyzję i nazwała ją „artystycznym skandalem”.
Jeszcze w 1888 roku obraz pokazano publiczności w warszawskim Salonie Sztuk Pięknych Aleksandra Krywulta.
ArtystaJózef Chełmoński (1849–1914)
DziełoZając wśród zboża (1888)
Technikaolej na płótnie, 58 × 72 cm
Gdzie jest oryginałMuzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa
Co widać na obrazie?
Chełmoński patrzy na krajobraz z niskiego punktu, jakby z poziomu trawy. Szeroka miedza porośnięta trawą i polnymi kwiatami biegnie prosto w głąb obrazu, między dwoma łanami zboża. W głębi, na miedzy, zając skacze w prawo. Po prawej stronie w zbożu czerwienieją maki.
Pogodne, biało-błękitne niebo zajmuje prawie połowę płótna. Krajobraz utrzymany jest w beżowo-złocistej tonacji z barwnymi akcentami kwiatów. Podobne ujęcie z niskiego punktu widzenia malarz zastosował wcześniej w obrazach „Dropie” i „Kuropatwy”.
Obraz jest niewielki, ma 58 na 72 cm. Poziomy format odpowiada typowemu układowi pejzażu. Zając zajmuje na nim tylko mały fragment, a głównym tematem jest letnie pole i światło.
Jakie miejsce zajmuje obraz w twórczości Chełmońskiego?
„Zając wśród zboża” należy do grupy pejzaży z końca lat 80. XIX wieku, w których Chełmoński skupiał się na świetle, przyrodzie i realistycznym pokazaniu zwierząt w ich naturalnym środowisku. To przykład pejzażu autonomicznego, czyli krajobrazu malowanego dla niego samego, który w ówczesnej sztuce polskiej był jeszcze rzadki.
Odrzucenie obrazu przez Zachętę pokazuje, jak konserwatywne było wtedy warszawskie środowisko artystyczne wobec nowego, realistycznego pejzażu. Chełmoński interesował się zającami także w rysunku. W Muzeum Narodowym w Warszawie zachowały się jego studia zajęcy, m.in. z około 1893 roku.
Obraz występuje w źródłach pod kilkoma tytułami: „Południe”, „Zając”, „Zboże”, „Krajobraz wiosenny”, a po francusku „Le lièvre parmi les blés (Midi)”.
Jakie były losy obrazu i gdzie go zobaczyć?
W 1907 roku obraz należał do doktora Ignacego Baranowskiego. W czerwcu 1919 roku Baranowski przekazał go Muzeum Narodowemu w Warszawie. W czasie II wojny światowej płótno zostało wywiezione i wróciło do Polski z ZSRR dopiero we wrześniu 1956 roku.
Dziś obraz należy do Muzeum Narodowego w Warszawie i ma numer inwentarzowy MP 5366 MNW. W latach 2012–2014 był pokazywany na wystawie „Józef Chełmoński w Radziejowicach”. Aktualną ekspozycję warto sprawdzić w katalogu cyfrowym muzeum. Obraz omawiają m.in. monografie Chełmońskiego autorstwa Macieja Masłowskiego z 1973 roku i Tadeusza Matuszczaka z 2003 roku.
