Józef Chełmoński namalował „Bociany” w 1900 roku. Obraz przedstawia rolnika i chłopca, którzy podczas przerwy w orce patrzą na klucz bocianów lecący nad mazowiecką wsią. Oryginał należy do Muzeum Narodowego w Warszawie.
Józef Chełmoński (1849–1914), Bociany (1900) · Muzeum Narodowe w Warszawie.
Gdzie i kiedy powstały „Bociany”?
Obraz jest sygnowany w prawym dolnym rogu: „Józef Chełmoński 1900 r”. Według Muzeum Narodowego w Warszawie powstawał w majątku Górskich w Woli Pękoszewskiej, niedaleko Kuklówki, gdzie malarz mieszkał od końca lat osiemdziesiątych XIX wieku.
W tym okresie głównym tematem Chełmońskiego był pejzaż, czasem ożywiony ptakami lub innymi zwierzętami. Ludzie pojawiają się na jego obrazach rzadko i są anonimowi, pokazani jako część przyrody. Tak jest też w „Bocianach”. W zbiorach muzeum zachowały się rysunkowe szkice do tego obrazu, m.in. pastuszkowie patrzący na klucz ptaków i pastuszek z psem.
ArtystaJózef Chełmoński (1849–1914)
DziełoBociany (1900)
Technikaolej na płótnie, 150 × 198 cm
Gdzie jest oryginałMuzeum Narodowe w Warszawie
Kto jest na obrazie „Bociany”?
Na pierwszym planie, na łące, siedzi starszy mężczyzna w białej koszuli, z kapeluszem odłożonym na trawę. Obok stoi chłopiec w białym stroju i czapce. Obaj patrzą w górę, na klucz bocianów. Muzeum opisuje ich jako ojca i syna. Za nimi, na zaoranym polu, stoją woły zaprzężone do pługa.
Tło tworzy skromny mazowiecki pejzaż: rozległa łąka, linia krytych strzechą chat na horyzoncie, kawałek zaoranego pola i ogromne, jasne niebo. Na suchym drzewie przy chatach widać bocianie gniazdo. Muzeum zwraca uwagę, że chłopi Chełmońskiego mają spracowane ręce i spalone słońcem twarze, a kolory ich ubrań zbliżają się do barw ziemi.
Co oznaczają bociany na obrazie Chełmońskiego?
Chwila odpoczynku podczas orki pozwala rolnikowi oderwać wzrok od ziemi i zobaczyć powracające bociany. To znak nadejścia wiosny. Według dawnych wierzeń ludowych, przywołanych przez muzeum, bocian był ptakiem niemal świętym. Przynosił błogosławieństwo zagrodzie, w której założył gniazdo, i chronił ją przed piorunem lub pożarem.
Zobaczenie pierwszych bocianów wiosną wróżyło urodzaj, szczęście i zdrowie na cały rok. Przylot bocianów kojarzono też z odradzaniem się przyrody. Jeden z monografistów Chełmońskiego nazwał ten obraz „uświęconym symbolem polskości”.
Losy obrazu i gdzie go zobaczyć
W 1901 roku obraz kupiono do zbiorów Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie. W 1911 roku wisiał na stałej ekspozycji muzeum Towarzystwa. W marcu 1942 roku zdeponowano go w Muzeum Narodowym w Warszawie.
9 października 1944 roku, na polecenie oficera SS Moritza Arnhardta, obraz wywieziono do zamku Fischhorn w Zell am See w Austrii. Odzyskano go z Salzburga i 24 kwietnia 1946 roku wrócił do Warszawy. Dziś należy do Muzeum Narodowego w Warszawie (nr inw. MP 561 MNW). To olej na płótnie o wymiarach 150 na 198 cm.
