Józef Chełmoński namalował „Świt” w 1892 roku w Kuklówce na Mazowszu. To niewielki pejzaż z płaską łąką, poranną mgłą i niebem rozświetlonym różową zorzą tuż przed wschodem słońca. Oryginał należy do Muzeum Narodowego w Krakowie i jest pokazywany w Galerii Sztuki Polskiej XIX wieku w Sukiennicach.
Józef Chełmoński (1849–1914), Świt (1892) · Muzeum Narodowe w Krakowie (Sukiennice), Kraków.
Gdzie i kiedy Chełmoński namalował „Świt”?
Chełmoński spędził w Paryżu lata 1875–1887. Zdobył tam rozgłos obrazami z Ukrainy i Podola, pełnymi koni, zaprzęgów i scen wiejskich. Po powrocie z Paryża kupił majątek w Kuklówce koło Grodziska Mazowieckiego. Osiadł tam w 1889 roku i mieszkał aż do śmierci w 1914 roku.
„Świt” powstał właśnie w Kuklówce, w 1892 roku. Sygnatura i data są widoczne w lewym dolnym rogu płótna: „JOZEF CHEŁMOŃSKI / 1892”. W tym czasie malarz coraz częściej sięgał po sam krajobraz, bez ludzi i bez anegdoty. Interesowało go światło o różnych porach dnia, mgła i niebo nad mazowieckimi łąkami.
ArtystaJózef Chełmoński (1849–1914)
DziełoŚwit (1892)
Technikaolej na płótnie, 52 × 74 cm
Gdzie jest oryginałMuzeum Narodowe w Krakowie (Sukiennice), Kraków
Co przedstawia obraz „Świt”?
Na obrazie nie ma postaci, zabudowań ani drzew. Chełmoński wybrał rozległą, płaską przestrzeń bez wyraźnych punktów orientacyjnych, takich jak kopce, krzaki czy stogi siana. Kompozycja składa się z kilku poziomych pasów, które łagodnie przechodzą jeden w drugi.
Dolną część zajmuje łąka w odcieniach oliwkowej zieleni. Wyżej unosi się srebrzysta, liliowa warstwa mgły, przez którą przesącza się blade światło. Górną część płótna wypełnia niebo w różowych i złocistych tonach porannej zorzy. Paleta jest wąska: zielenie, szarości, fiolety, róże i żółcie.
Farby są kładzione cienko, laserunkowo, a pędzel prowadzony swobodnie, miejscami szkicowo. Dzięki temu jasne warstwy koloru prześwitują przez siebie i obraz sprawia wrażenie lekkiego, wilgotnego powietrza. Płótno ma 52 na 74 cm, a w ramie 71,5 na 94 cm.
Dlaczego „Świt” nazywa się obrazem niemal abstrakcyjnym?
Maciej Masłowski, autor monografii „Malarski żywot Józefa Chełmońskiego” z 1972 roku, nazwał ten obraz „walorową abstrakcją”. Chodzi o to, że temat jest tu prawie nieobecny, a całe dzieło opiera się na subtelnych różnicach jasności i barwy. Patrząc na „Świt”, trudno wskazać, gdzie kończy się łąka, a zaczyna mgła.
Muzeum Narodowe w Krakowie w opisie obrazu podkreśla, że to jedyne dzieło tego rodzaju w twórczości Chełmońskiego. Malarz kojarzony z pędzącymi zaprzęgami i dynamicznymi scenami wiejskimi pokazał tu, że potrafi zbudować nastrój wyłącznie światłem i kolorem. Efekt bezprzedmiotowości wynika z samego motywu: bezkresnej równiny, na której wzrok nie ma się o co zaczepić.
Nie należy mylić tego pejzażu z późniejszym obrazem „Świt. Królestwo ptaków” z 1906 roku. Tamto płótno przedstawia żurawie na moczarach i ma zupełnie inną historię.
Gdzie można zobaczyć „Świt” Chełmońskiego?
Obraz należał do kolekcjonera Feliksa Jasieńskiego, który w 1920 roku przekazał go Muzeum Narodowemu w Krakowie. Płótno ma numer inwentarzowy MNK II-a-826.
Dziś „Świt” wisi w Galerii Sztuki Polskiej XIX wieku w Sukiennicach, oddziale Muzeum Narodowego w Krakowie, w sali poświęconej Chełmońskiemu. Można go tam porównać z innymi pracami malarza, m.in. z monumentalną „Czwórką” i z „Burzą”. Zestawienie dobrze pokazuje, jak szeroką skalę miał jego warsztat, od rozpędzonego zaprzęgu po niemal pustą łąkę we mgle.
