Józef Chełmoński namalował „Czwórkę” w 1881 roku w Paryżu. Ogromne płótno o wymiarach 275 na 660 cm pokazuje bryczkę zaprzężoną w cztery konie, która pędzi przez rozmokły step prosto na widza. Obraz należy do Muzeum Narodowego w Krakowie i wisi w Galerii Sztuki Polskiej XIX wieku w Sukiennicach.
Józef Chełmoński (1849–1914), Czwórka (1881) · Muzeum Narodowe w Krakowie (Sukiennice), Kraków.
Jak powstała „Czwórka”?
Chełmoński mieszkał w Paryżu w latach 1875–1887. Malował tam sceny inspirowane podróżami na Ukrainę i Podole, które dobrze sprzedawały się także nabywcom ze Stanów Zjednoczonych. Zamówienia przez lata obsługiwał dom handlu sztuką Goupil & Cie. Motyw pędzących zaprzęgów wracał w jego twórczości wielokrotnie, a „Czwórka” z 1881 roku jest jego kulminacją.
Obraz jest powtórzeniem, z niewielkimi zmianami, mniejszej kompozycji „Czwórka” z 1880 roku. Muzeum Narodowe w Warszawie przechowuje olejny szkic o wymiarach 52,5 na 109 cm, najbliższy ostatecznej wersji, oraz rysunkowe studia pędzących koni. Wielki format Chełmoński wybrał z myślą o sprzedaży obrazu do francuskich zbiorów publicznych, ale do tego nie doszło.
Na płótnie, w prawym dolnym rogu, widnieje sygnatura: „JÓZEF CHEŁMOŃSKI. Paris 1881”. Obraz bywa też nazywany „Po stepach”.
ArtystaJózef Chełmoński (1849–1914)
DziełoCzwórka (1881)
Technikaolej na płótnie, 275 × 660 cm
Gdzie jest oryginałMuzeum Narodowe w Krakowie (Sukiennice), Kraków
Co przedstawia „Czwórka” Chełmońskiego?
Cztery kasztanowe konie ciągną bryczkę przez rozległy step pokryty błotem i topniejącym śniegiem. Zaprzęg pędzi wprost na widza, który patrzy na niego z poziomu rozmokłej ziemi. Spod kopyt pryskają białe bryzgi wody, przy jednym z koni unosi się obłok pary, a wszystkie części uprzęży są napięte.
Powozi chłop w futrzanej czapce, zwanej papachą, w koszuli i kaftanie bez rękawów. Ma otwarte usta, jakby pokrzykiwał na konie, a jego bat przedłuża linie uprzęży. Za nim siedzi bokiem do kierunku jazdy szlachcic w czapce i kaftanie, który spokojnie pali fajkę.
Zwierzęta i ludzie są namalowani w skali zbliżonej do naturalnej. Linia horyzontu przebiega w połowie wysokości obrazu, więc w galerii znajduje się powyżej oczu widza. Taki zaprzęg czterech koni, zwany bałagulskim, był modny wśród szlacheckiej młodzieży na dawnych Kresach.
Jak przyjęto „Czwórkę” w Paryżu i w Polsce?
Na Salonie Société des artistes français w 1881 roku obraz nie zdobył uznania, na które liczył malarz. Ogromny zaprzęg pędzący prosto na widza nie przekonał paryskiej publiczności. Niepowodzenie uważa się za jeden z przełomowych momentów w karierze Chełmońskiego.
W Polsce ocena była zupełnie inna. Muzeum Narodowe w Krakowie nazywa „Czwórkę” najbardziej znanym przykładem szczytowych osiągnięć naturalizmu w malarstwie polskim. Alfred Ligocki pisał o „ściśle filmowym wyreżyserowaniu motywu”, a Mieczysław Porębski widział w obrazie zapowiedź środków kina, takich jak panoramiczny ekran i najazd kamery. Wrażenie ruchu wzmacnia kontrast między rozpędzonym zaprzęgiem a spokojnym, szarym tłem stepu.
Jak „Czwórka” trafiła do Krakowa i gdzie ją zobaczyć?
Po powrocie Chełmońskiego do kraju płótno długo zostawało w jego paryskiej pracowni, którą wynajęli później Władysław Podkowiński i Józef Pankiewicz. W 1899 roku obraz pokazano w Warszawie w salonie Aleksandra Krywulta i w Krakowie w Sukiennicach. W lipcu tego roku Rada Miasta Krakowa kupiła go od artysty dla Muzeum Narodowego za 3000 florenów.
Ze względu na rozmiar obraz rzadko opuszczał Kraków. Latem 1927 roku wybuch w prochowni na Prądniku wyrwał płótno z ram, na szczęście bez poważnych szkód. W latach 70. XX wieku „Czwórkę” pokazano w Zurychu i Paryżu. W latach 2020–2024 przeszła konserwację połączoną z badaniami, prowadzoną na miejscu, w galerii.
Obraz ma numer inwentarzowy MNK II-a-258. Wisi w Galerii Sztuki Polskiej XIX wieku w Sukiennicach, w sali poświęconej Chełmońskiemu, obok m.in. „Burzy” i „Świtu”.
