Józef Chełmoński namalował „Kuropatwy”, znane też jako „Kuropatwy na śniegu”, w 1891 roku. Obraz pokazuje stadko zmarzniętych kuropatw na zaśnieżonym polu, które we mgle łączy się z niebem. Oryginał należy do Muzeum Narodowego w Warszawie.
Józef Chełmoński (1849–1914), Kuropatwy na śniegu (1891) · Muzeum Narodowe w Warszawie.
Kiedy i gdzie powstały „Kuropatwy”?
Po latach spędzonych w Monachium i Paryżu Chełmoński wrócił do kraju pod koniec lat osiemdziesiątych XIX wieku i kupił majątek Kuklówka niedaleko Grodziska Mazowieckiego. Malował tam w plenerze, chodził po polach i lasach, szkicował. Miał opinię odludka.
Według wspomnień Wandy Chełmońskiej „Kuropatwy” powstały podczas pierwszej zimy spędzonej w Kuklówce. Obraz jest sygnowany w prawym dolnym rogu: „Józef Chełmoński 1891”. W szkicownikach malarza zachowały się ołówkowe rysunki kuropatw, w których utrwalił zarysy ich sylwetek, a w kilku także układ piór. Muzeum przypuszcza, że były one punktem wyjścia do obrazu.
ArtystaJózef Chełmoński (1849–1914)
DziełoKuropatwy na śniegu (1891) Kuropatwy
Technikaolej na płótnie, 123 × 199 cm
Gdzie jest oryginałMuzeum Narodowe w Warszawie
Co przedstawia obraz?
Większą część płótna zajmuje lodowe pustkowie. Linia horyzontu, oddzielająca zasypane pola od zachmurzonego nieba, ledwo przebija przez mgłę. Na pierwszym planie stoi zbite w gromadkę stadko kuropatw. Ptaki są namalowane realistycznie, ostrym i precyzyjnym rysunkiem.
Muzeum zwraca uwagę, że kuropatwy są bardzo płochliwe i trudno do nich podejść, co czyni tak dokładne przedstawienie tym bardziej zaskakującym. Precyzyjnie opracowany pierwszy plan kontrastuje z jednolitym polem, które znika w śnieżnej mgle.
Dlaczego śnieg na obrazie nie jest biały?
Choć to pejzaż zimowy, biel wcale w nim nie dominuje. Klimat śnieżnego pustkowia Chełmoński zbudował żółcieniami, delikatnymi różami i brązami. Krytyk Antoni Sygietyński pisał, że w malarstwie Chełmońskiego najwyżej trzeba cenić obrazy, które są „poematami śniegu, roztopów, zadymki, ulewy”.
Chełmoński był bardzo religijny i pod koniec życia skłaniał się do postrzegania przyrody jako przejawu Stwórcy. Niektórzy badacze odczytują „Kuropatwy” jako metaforę zmagania się z przeciwnościami losu. Inni widzą w nich przede wszystkim świadectwo talentu i warsztatu malarza.
Losy obrazu i gdzie go zobaczyć
W 1891 roku obraz kupił warszawianin Ludwik Temler, zapewne bezpośrednio od artysty. W 1902 roku austriackie Ministerstwo Oświaty negocjowało jego zakup do Moderne Galerie w Wiedniu, ale nie zaakceptowało ceny 5500 rubli. W katalogach wystaw z 1907 roku właścicielem był prawnik Stefan Dziewulski.
W 1942 roku obraz należał do Spółdzielni Spożywców „Społem”, która 23 czerwca 1946 roku podarowała go Muzeum Narodowemu w Warszawie. Muzeum zalicza go do swoich arcydzieł i przechowuje pod numerem MP 424 MNW. To olej na płótnie o wymiarach 123 na 199 cm.
