Rafael Santi – Portret kobiety

Kiedy powstała „La Velata” i jak trafiła do Florencji?

Galeria Palatina podaje datę około 1516 roku, ale badacze umieszczają obraz szerzej, między 1512 a 1518 rokiem. Rafael pracował wtedy w Rzymie. Portret uchodzi za późniejszy od „Madonny Sykstyńskiej” i wcześniejszy od „Fornariny”.

Pierwsze pewne wiadomości o obrazie pochodzą z Florencji. Płótno wisiało w domu kupca Mattea Bottiego, gdzie widzieli je m.in. Giorgio Vasari, Vincenzo Borghini (1584) i Francesco Bocchi (1591). W 1619 roku ostatni spadkobierca rodu Bottich zapisał je Medyceuszom. W 1622 roku obraz trafił do Palazzo Pitti. W inwentarzu zapisano go ostrożnie, jako dzieło, które „podobno” jest ręki Rafaela.

Dlaczego przez lata wątpiono, czy to dzieło Rafaela?

W XVIII wieku, za wielkiego księcia Piotra Leopolda, portret przypisywano Justusowi Sustermansowi. Do Rafaela wrócił w 1839 roku dzięki badaczowi Johannowi Davidowi Passavantowi. Jeszcze w XIX wieku część historyków sztuki uważała go za pracę warsztatu, bo powierzchnię zakrywały liczne przemalowania.

Dopiero konserwacja odsłoniła pierwotną jakość malarstwa. Dziś niemal wszyscy badacze uznają „La Velatę” za dzieło w pełni autorskie Rafaela.

Co przedstawia obraz?

Kobieta jest ujęta w półpostaci, na ciemnym tle, w obrocie o trzy czwarte w lewo. Od tego, co ma na głowie, pochodzi tradycyjny tytuł: „velata” znaczy po włosku „zasłonięta welonem”. Welon przysługiwał wówczas kobietom zamężnym, a jednocześnie przywodzi na myśl przedstawienia Matki Boskiej.

Największą część płótna zajmuje rękaw sukni. Jedwab o głębokich fałdach Rafael namalował odcieniami bieli, ze złotymi lamówkami i połyskami. Prawa dłoń spoczywa na piersi, w geście kojarzonym zwykle z pobożnością. O wysokiej pozycji kobiety świadczą złote hafty, naszyjnik i ozdoba we włosach z kamieniem i perłą. Twarz okalają ciemne włosy i cień welonu, a miękkie przejścia światła przypominają sfumato Leonarda.

Układ postaci nawiązuje do „Mony Lisy” Leonarda, której schemat Rafael wykorzystał już wcześniej w „Portrecie Maddaleny Strozzi”. Gest dłoni na piersi porównuje się też z „Doroteą” Sebastiana del Piombo z 1512 roku.

Kim jest kobieta w welonie?

Tożsamość modelki nie jest znana. Tradycja wiąże ją z Margheritą Luti, zwaną Fornariną, ukochaną Rafaela z Rzymu. Hipotezę tę wysunął Passavant, a poparli ją m.in. Giovanni Morelli i Giovanni Battista Cavalcaselle. Inni badacze się z nią nie zgadzali, a jedna z propozycji wskazywała Lukrecję della Rovere.

Argumentem za Fornariną jest podobny klejnot z rubinem, szafirem i perłą, widoczny na obu portretach, choć z kamieniami w odwrotnej kolejności. Passavant zwrócił też uwagę na podobieństwo twarzy do Madonny z „Madonny Sykstyńskiej”. Vasari wspomina portret ukochanej kobiety Rafaela, która na obrazie „wydawała się żywa”. Część badaczy odnosi tę wzmiankę właśnie do „La Velaty”, ale pewności nie ma.