Rafael Santi – Szkoła Ateńska

Dla kogo i do jakiej sali powstała „Szkoła Ateńska”?

Dekorację sal w Pałacu Apostolskim zlecił papież Juliusz II. Rafael zaczął pracę w Stanzy della Segnatura w październiku 1508 roku i ukończył ją w 1511 roku, co potwierdzają inskrypcje w sali. Było to jego pierwsze dzieło w Watykanie. Pomieszczenie miało prawdopodobnie służyć papieżowi jako gabinet i biblioteka. Nazwę zawdzięcza późniejszej funkcji: zbierał się tu najwyższy trybunał Stolicy Apostolskiej, Segnatura Gratiae et Iustitiae.

Każda ściana sali odpowiada jednej dziedzinie wiedzy. Naprzeciw „Szkoły Ateńskiej”, która reprezentuje filozofię, znajduje się „Dysputa o Najświętszym Sakramencie”, czyli teologia. Pozostałe ściany zajmują „Parnas” (poezja) oraz cnoty i prawo. Uważa się, że „Szkoła Ateńska” powstała jako trzecia, po „Dyspucie” i „Parnasie”. Tytuł nie pochodzi od Rafaela, nadano go później.

Kto jest na fresku „Szkoła Ateńska”?

Pewni są dwaj filozofowie w centrum. Platon wskazuje palcem w górę i trzyma swój dialog „Timajos”. Arystoteles trzyma „Etykę”. Obaj stoją na szczycie schodów, a wokół nich grupują się uczeni i uczniowie.

Muzea Watykańskie wskazują też inne postaci. Na pierwszym planie po lewej Pitagoras objaśnia harmonię muzyczną. Na schodach leży Diogenes z miską. Po prawej Euklides uczy geometrii, Zaratustra trzyma sferę niebieską, a Ptolemeusz kulę ziemską. Postać w czarnym berecie na skraju prawej strony to autoportret Rafaela. Wiele innych identyfikacji, proponowanych przez badaczy, pozostaje domysłem.

Tradycja dopatruje się w Platonie rysów Leonarda da Vinci. Muzea Watykańskie podają, że Heraklit, pochylony nad kartką i oparty o marmurowy blok, to portret Michała Anioła, który w tych samych latach malował sklepienie pobliskiej Kaplicy Sykstyńskiej.

Jak zbudowana jest kompozycja?

Scena rozgrywa się w monumentalnym wnętrzu z wysokimi łukami. Według Muzeów Watykańskich architektura nawiązuje do projektu Donata Bramantego, który przebudowywał wtedy bazylikę św. Piotra. Vasari pisał, że Bramante pomagał Rafaelowi przy architekturze tej sceny.

Budowla ma plan krzyża greckiego. Część badaczy widzi w tym znak zgody między filozofią pogańską a teologią chrześcijańską, której poświęcony jest fresk naprzeciwko.

Co zachowało się z przygotowań do fresku?

W Pinacotece Ambrosiana w Mediolanie przechowywany jest karton, czyli rysunek przygotowawczy w skali fresku. Nie ma na nim tła architektonicznego ani kilku postaci, m.in. Heraklita i autoportretu Rafaela. To wskazuje, że te elementy malarz dodał w trakcie pracy.

Oryginał można zobaczyć tylko na miejscu, w Stanzy della Segnatura, w ramach zwiedzania Muzeów Watykańskich. Fresk ma około 5 na 7,7 metra.