Rembrandt – Lekcja anatomii doktora Tulpa

Kto zamówił obraz i jaką lekcję przedstawia?

Obraz zamówili członkowie amsterdamskiego cechu chirurgów, by upamiętnić lekcję anatomii, którą doktor Nicolaes Tulp przeprowadził w styczniu 1632 roku. Każdy z portretowanych płacił za swoje miejsce na płótnie. Rembrandt miał wtedy około 26 lat i dopiero co przeniósł się z Lejdy do Amsterdamu.

Publiczne sekcje odbywały się na zwłokach straconych przestępców. Tym razem był to Adriaen Adriaensz, zwany Arisem Kindtem, skazany za rabunek i powieszony pod koniec stycznia 1632 roku.

Kim był doktor Tulp?

Nicolaes Tulp (1593–1674) urodził się jako Claes Pieterszoon. Przyjął tulipan za swoje godło i od niego nowe nazwisko. Od 1628 roku był praelektorem anatomii w cechu chirurgów, czyli prowadził pokazowe sekcje. W 1641 roku wydał zbiór obserwacji lekarskich „Observationes Medicae”, a w 1654 roku po raz pierwszy został burmistrzem Amsterdamu.

Co widać na obrazie?

Tulp zajmuje całą prawą połowę sceny. Rozpoczyna sekcję od odsłonięcia mięśni i ścięgien przedramienia i dłoni. Jako jedyny nosi kapelusz. Po lewej stronie siedmiu chirurgów tworzy piramidę. Patrzą w różne strony, a nie na widza. Na pierwszym planie po prawej leży otwarta księga anatomiczna.

Na obrazie, oprócz Tulpa, są chirurdzy Jacob de Witt, Adriaen Slabberaen, Hartman Hartmansz, Matthijs Calkoen, Jacob Block, Jacob Colevelt i Frans van Loenen. Badacze przypuszczają, że dwie postaci, najwyżej i najbardziej z lewej, mogły zostać dodane później.

Chirurg Hartman Hartmansz trzyma kartkę, na której na początku XVIII wieku dopisano nazwiska portretowanych. Ostatnia konserwacja usunęła późniejsze przemalowania i odsłoniła pod spodem rysunek ręki namalowany przez Rembrandta. Muzeum przypuszcza, że Tulp chciał nawiązać do frontyspisu dzieła Wezaliusza, na którym autor trzyma wypreparowane ramię.

Specjaliści od dawna chwalą oddanie mięśni i ścięgien. Sekcja porównawcza przeprowadzona w Holandii w 2006 roku wykazała jednak pewne rozbieżności z budową prawdziwego przedramienia. Nie wiadomo, skąd Rembrandt czerpał wiedzę anatomiczną. Badanie z 2007 roku wskazało z kolei, że biała struktura przy nadgarstku zmarłego to najpewniej ścięgno dodatkowego mięśnia, a nie błąd malarza.

Co ujawniły badania obrazu i jak trafił do Hagi?

Zdjęcia rentgenowskie pokazały, że Rembrandt najpierw namalował zamiast prawej dłoni zmarłego kikut. Dłoń dodał później, dlatego ma nieco inny kolor niż ramię. Frans van Loenen, u szczytu grupy, pierwotnie też miał kapelusz, który malarz zamalował. Sygnatura „Rembrant. f: 1632” jest prawdopodobnie pierwszą, w której artysta podpisał się imieniem, a nie monogramem.

Obraz długo należał do cechu chirurgów. W 1828 roku fundusz wdów po chirurgach chciał go sprzedać na aukcji. Dekret króla Wilhelma I zablokował sprzedaż, państwo kupiło płótno za 32 000 guldenów i umieściło je w Mauritshuis.