Straż nocna – Schutters van wijk II onder leiding van kapitein Frans Banninck Cocq (De Nachtwacht) (1642)
Rembrandt van Rijn ukończył „Straż nocną” w 1642 roku. To ogromny portret zbiorowy amsterdamskiej kompanii strzeleckiej kapitana Fransa Banninga Cocqa, przedstawionej w chwili wymarszu. Obraz należy do miasta Amsterdam i od 1808 roku jest wypożyczony do Rijksmuseum.
Rembrandt van Rijn (1606–1669), Straż nocna (1642) · Rijksmuseum, Amsterdam.
Kto zamówił „Straż nocną”?
Około 1639 roku kapitan Frans Banninck Cocq i siedemnastu członków jego kompanii zamówili u Rembrandta obraz do wielkiej sali nowej siedziby strzelców, Kloveniersdoelen w Amsterdamie. Była to jedna z kompanii amsterdamskiej straży obywatelskiej. Każdy z portretowanych dopłacał do zamówienia, a malarz otrzymał łącznie około 1600 guldenów.
Obraz jest sygnowany „Rembrandt f 1642”. Pełny tytuł w Rijksmuseum brzmi „Kompania strzelecka dzielnicy II pod dowództwem kapitana Fransa Banninga Cocqa”. Nazwa „Straż nocna” pojawiła się znacznie później.
ArtystaRembrandt van Rijn (1606–1669)
DziełoStraż nocna (1642) Schutters van wijk II onder leiding van kapitein Frans Banninck Cocq (De Nachtwacht)
Technikaolej na płótnie, 363 × 437 cm
Gdzie jest oryginałRijksmuseum, Amsterdam
Co dzieje się na obrazie?
Kapitan w czarnym stroju z czerwoną szarfą wydaje polecenie swojemu porucznikowi, Willemowi van Ruytenburchowi, ubranemu na żółto z białą szarfą. Wokół nich strzelcy ustawiają się w szyku, a z prawej strony widać dobosza z bębnem i szczekającego psa. Rijksmuseum podkreśla, że Rembrandt pokazał portretowanych w trakcie działania, a nie w statecznych pozach.
Na obrazie są 34 postacie. Na tarczy wypisano 18 nazwisk, bo dobosza dodano bez opłaty. Światło wydobywa najważniejsze elementy: gestykulującą dłoń kapitana i jasno oświetloną dziewczynkę po lewej stronie.
Kim jest dziewczynka w złotej sukni?
Rijksmuseum nazywa ją maskotką kompanii. U jej pasa wisi martwy kurczak. Jego szpony nawiązują do godła strzelców z arkebuzów, czyli kloveniers. Dziewczynka ma też przy sobie róg do picia, używany podczas uczt kompanii.
Nie jest to więc przypadkowa postać, ale żywy symbol strzeleckiego bractwa, umieszczony w najjaśniejszym miejscu obrazu.
Dlaczego obraz nazywa się „Straż nocna” i co się z nim działo?
Scena nie rozgrywa się w nocy. Przez długi czas obraz pokrywał ciemny werniks, który dawał takie wrażenie. Zdjęto go dopiero w latach 40. XX wieku.
W 1715 roku płótno przeniesiono do ratusza na placu Dam i przycięto ze wszystkich czterech stron, prawdopodobnie by zmieściło się między kolumnami. Zniknęły m.in. dwie postaci z lewej strony. Pierwotny wygląd pokazuje XVII-wieczna kopia Gerrita Lundensa, należąca do National Gallery w Londynie. W 1808 roku obraz przeniesiono do Trippenhuis przy Kloveniersburgwal i od tego roku jest wypożyczony muzeum.
W 1939 roku płótno zdjęto z krosna, zwinięto i przez wojnę przechowywano w grotach pod Maastricht. Trzykrotnie padło ofiarą ataków, w 1911, 1975 i 1990 roku, i za każdym razem zostało odrestaurowane. Od 2019 roku trwa szeroko zakrojony program badań i konserwacji „Operation Night Watch”, prowadzony na oczach zwiedzających.
