Sofonisba Anguissola – Autoportret, 1556

Czym jest miniaturowy autoportret z Bostonu?

To niewielki obraz olejny na pergaminie, oprawiony w metalową ramkę z ozdobnym uchwytem u góry. Ma około 8,3 × 6,4 cm, więc mieści się w dłoni. Taki portret można było nosić przy sobie albo wysłać w liście jako dowód umiejętności autorki.

Sofonisba Anguissola (ok. 1532–1625) pochodziła z rodziny drobnej szlachty z Cremony. Ojciec, Amilcare, posłał ją wraz z siostrą Eleną na naukę do malarza Bernardina Campiego. Później sam rozsyłał jej portrety możnym mecenasom, by zdobyć dla córki rozgłos. Wybór miniatury łączy się ze znajomością prac Giulia Clovia (1498–1578), najsłynniejszego wówczas włoskiego miniaturzysty.

Z miniatur Anguissoli zachowały się tylko dwie. Druga, również autoportret, znajduje się w Galerii Uffizi we Florencji.

Co przedstawia miniatura i co głosi napis?

Malarka ukazała się do pasa, na zielonym tle. Ma na sobie skromną czarną suknię z wysokim, białym, haftowanym kołnierzykiem, a włosy splecione w warkocze i upięte wokół głowy. Patrzy prosto na widza. Większość obrazka zajmuje okrągły medalion, który trzyma w obu dłoniach. To nietypowe, bo ówczesne miniatury portretowe pokazywały zwykle tylko głowę i ramiona, rzadko jakiekolwiek przedmioty.

Na obrzeżu medalionu biegnie napis łacińskimi wersalikami: SOPHONISBA ANGUSSOLA VIR(GO) IPSIUS MANU EX (S)PECULO DEPICTAM CREMONAE. W wolnym przekładzie: „Panna Sofonisba Anguissola, przedstawiona własną ręką, z lustra, w Cremonie”. Napis podaje więc wprost, że to autoportret malowany z odbicia w lustrze.

Co oznacza monogram w medalionie?

Splecionych liter w środku medalionu do dziś nie odczytano jednoznacznie. Ann Sutherland Harris uważała, że kryją imię ojca, Amilcare. Liana De Girolami Cheney proponowała odczytanie „Anguissola Familia Pittrice Cremonese”, czyli malarska rodzina Anguissolów z Cremony. Patrizia Costa widzi w nim dewizę rodu „Anguis sola fecit victoriam” (tylko wąż przyniósł zwycięstwo), nawiązującą do rodowej legendy i węża w herbie.

Słowo „virgo” (panna), które Anguissola często umieszczała w sygnaturach, podkreślało jej cnotę. Dla szlachcianki zajmującej się malarstwem była to ważna deklaracja. Skromny strój bez biżuterii pasuje do ideału damy opisanego w „Dworzaninie” Baldassarego Castiglionego: wykształconej, uzdolnionej, ale unikającej próżności.

Jak miniatura trafiła do Bostonu?

Wczesne losy obrazka nie są znane. W 1810 roku sprzedano go w Londynie wraz z kolekcją antykwariusza Richarda Gougha. Do 1862 roku trafił do Henry'ego Danby'ego Seymoura, który wypożyczył go do South Kensington Museum, dzisiejszego Victoria and Albert Museum. Miniatura pozostawała tam do 1928 roku.

Po kolejnych aukcjach w domu Sotheby's kupiła ją nowojorska galeria F. Kleinberger. W 1960 roku miniatura trafiła do Museum of Fine Arts w Bostonie, gdzie ma numer inwentarzowy 60.155. Nie wiadomo, dla kogo powstała. Badacze biorą pod uwagę dwie możliwości: miała reklamować talent malarki wśród mecenasów albo była prezentem dla Giulia Clovia.