Sofonisba Anguissola – Bernardino Campi malujący Sofonisbę Anguissolę

Kim był Bernardino Campi dla Sofonisby Anguissoli?

Bernardino Campi był malarzem z Cremony i pierwszym nauczycielem Sofonisby. Miała czternaście lat, gdy ojciec, Amilcare Anguissola, posłał ją wraz z siostrą Eleną do jego pracowni. Później Sofonisba kontynuowała naukę u Bernardina Gattiego, zwanego Il Sojaro.

Mistrz i uczennica pozostali w przyjaźni także po zakończeniu nauki. W 1554 roku florencki malarz Francesco Salviati pisał do Campiego o „pięknej malarce z Cremony, twoim dziele”. Ten list badacze często przytaczają przy omawianiu obrazu, bo dobrze pokazuje, jak w tamtych czasach postrzegano talent kobiety: jako zasługę jej nauczyciela.

Co przedstawia obraz?

Na pierwszym planie stoi Campi w ciemnym stroju. Trzyma pędzel i długą laskę malarską, która pomaga malarzowi oprzeć dłoń przy precyzyjnej pracy. Na sztaludze widać prawie ukończony portret Sofonisby. Malarka patrzy z płótna prosto na widza. Ma czerwoną aksamitną suknię haftowaną złotą nicią, biały kołnierz i perłowe kolczyki.

Wizerunek Sofonisby jest większy od postaci Campiego i zajmuje środek kompozycji. Campi jest oddany bardzo dokładnie, aż po siwiejące włosy i odrobinę złota na pędzlu. Portret malarki jest namalowany swobodniej, a na jej dłoniach nie ma nawet paznokci. Badaczka Meghan Musolff uważa, że to celowy zabieg: wizerunek Sofonisby ma wyglądać jak obraz w obrazie.

Czerwona suknia wyszła na jaw dopiero podczas konserwacji w 2002 roku. Wcześniej strój malarki wyglądał na czarny, taki jak w jej innych autoportretach. Kosztowna tkanina pokazywała Sofonisbę jako szlachciankę, a nie tylko artystkę.

Jak badacze odczytują ten podwójny portret?

Whitney Chadwick nazwała obraz pierwszym znanym przykładem, w którym artystka świadomie zaciera granicę między tym, kto maluje, a tym, kto jest malowany. Sofonisba namalowała całą scenę, ale pokazała się jako model, a malarzem uczyniła mężczyznę.

Mary D. Garrard w artykule z 1994 roku widzi w tym dowcip i komentarz do sytuacji kobiet w sztuce. Skoro Salviati nazwał Sofonisbę „dziełem” Campiego, ona odwróciła role i to Campiego uczyniła swoim dziełem. Garrard zwraca też uwagę na laskę malarską, którą część badaczy odczytuje jako żartobliwy przytyk wobec mistrza. Robert Grudin podkreśla, że widz stoi dokładnie tam, gdzie musiałaby siedzieć pozująca malarka.

Claire Sandberg łączy obraz z planowanym wyjazdem do Hiszpanii. Według niej portret miał przedstawić Sofonisbę jako damę godną dworu Filipa II, a zarazem złożyć hołd nauczycielowi. Ta druga część jej interpretacji jest jednak przez innych badaczy kwestionowana.

Gdzie można zobaczyć obraz?

Płótno należy do Pinacoteca Nazionale w Sienie (nr inw. 497). Ma wymiary około 108 × 109 cm, więc jest prawie kwadratowe. To jedno z najczęściej omawianych dzieł Anguissoli, bo dotyczy pytania, które zajmuje historyków sztuki od dziesięcioleci: jak renesansowa malarka budowała swój wizerunek jako artystki.