Sofonisba Anguissola – Gra w szachy

Kto jest na obrazie „Gra w szachy”?

Tożsamość postaci podaje sama malarka. Na krawędzi szachownicy umieściła łaciński napis, który w przekładzie brzmi: „Sofonisba Anguissola, panna, córka Amilcara, namalowała z natury trzy swoje siostry i służącą, 1555”.

Po lewej siedzi piętnastoletnia Lucia. Patrzy prosto na widza i przesuwa pionek na szachownicy, a w drugiej ręce trzyma zbitą królową. Naprzeciwko niej trzynastoletnia Minerva unosi dłoń w geście, który można odczytać jako poddanie się albo protest. Między nimi stoi dziesięcioletnia Europa i śmieje się, rozbawiona sytuacją. Z prawej strony grę obserwuje stara opiekunka dziewcząt.

Co widać w tle i na stole?

Szachownica leży na stole przykrytym wzorzystym, wschodnim kobiercem. Scena rozgrywa się w ogrodzie, w cieniu dębu. Za postaciami rozciąga się zamglony pejzaż wzorowany na malarstwie flamandzkim: rzeka, miasto na wzgórzach i góry na horyzoncie. To krajobraz wymyślony, choć niektóre budynki przypominają budowle Cremony.

Siostry są ubrane zbyt strojnie jak na zabawę w ogrodzie: mają haftowane suknie, koronki i biżuterię. Lucia nosi perłowe przybranie włosów, a Minerva perłowy naszyjnik ze złotym wisiorem. Te same klejnoty nosi ich matka na portrecie Bianki Ponzoni z 1557 roku. Dlatego badacze uważają, że malarka nie odtworzyła prawdziwej partii, lecz starannie zakomponowała scenę.

Badania konserwatorskie pokazały, że Anguissola zmieniała kompozycję w trakcie pracy i zamalowała jedną z pierwotnie umieszczonych postaci.

Co oznaczają szachy i dąb?

W renesansowych Włoszech szachy uchodziły za grę męską i intelektualną, związaną ze strategią i sztuką wojenną. Należały jednak do humanistycznego wykształcenia, w przeciwieństwie do gier w karty i kości, które były kobietom zakazane. Pokazanie dziewcząt przy partii szachów było więc nietypowe i podkreślało ich wykształcenie.

Muzeum Narodowe w Poznaniu zwraca uwagę, że cztery kobiety w różnym wieku nawiązują do alegorii etapów życia: dzieciństwa, młodości, dojrzałości i starości. Dąb w tle symbolizuje trwałość rodu.

Jak obraz trafił do Poznania?

Giorgio Vasari widział obraz w domu ojca malarki w Cremonie. W „Żywotach” napisał, że postacie są namalowane z taką starannością, że wydają się żywe i brakuje im tylko mowy. Później płótno trafiło do Rzymu, do zbiorów humanisty Fulvia Orsiniego, a następnie kardynała Odoarda Farnese. Wraz z kolekcją Farnese przeniesiono je do Parmy, a potem do Neapolu.

Na początku XIX wieku obraz należał do Luciena Bonaparte, który sprzedał go w 1815 roku. W 1823 roku kupił go Atanazy Raczyński. W latach 1884–1903 płótno było zdeponowane w berlińskiej Nationalgalerie, a w 1903 roku trafiło do Poznania. Dziś jest własnością Fundacji im. Raczyńskich przy Muzeum Narodowym w Poznaniu (nr inw. FR 434).