Gwiaździsta noc – The Starry Night (czerwiec 1889)
Vincent van Gogh namalował „Gwiaździstą noc” w czerwcu 1889 roku w Saint-Rémy-de-Provence, gdzie przebywał w szpitalu Saint-Paul-de-Mausole. Obraz przedstawia nocne niebo z gwiazdami i księżycem nad wioską, z wysokim cyprysem na pierwszym planie. Od 1941 roku należy do Museum of Modern Art w Nowym Jorku.
Vincent van Gogh (1853–1890), Gwiaździsta noc (czerwiec 1889) · Museum of Modern Art (MoMA), Nowy Jork.
Gdzie i kiedy powstała „Gwiaździsta noc”?
Van Gogh trafił do szpitala Saint-Paul-de-Mausole w Saint-Rémy 8 maja 1889 roku, po załamaniu zdrowia w Arles, i spędził tam rok. Okno jego sypialni wychodziło na wschód, na ogrodzone pole pszenicy. Ten widok malował i rysował około dwudziestu jeden razy. Na piętnastu z tych prac są cyprysy, a na sześciu, w tym na „Gwiaździstej nocy”, ich wielkość jest wyraźnie przesadzona.
W liście do brata Theo, pisanym na przełomie maja i czerwca 1889 roku, van Gogh wspomina, że rano, długo przed wschodem słońca, patrzył z okna na okolicę, nad którą świeciła tylko gwiazda poranna. Chodziło o planetę Wenus, dobrze widoczną o świcie wiosną 1889 roku. Sam obraz powstał w połowie czerwca. Wbrew legendzie van Gogh nie malował go nocą przy oknie: pracował w ciągu dnia, w pracowni na parterze, w kilku sesjach. Około 18 czerwca napisał do Theo, że ma nowe studium gwiaździstego nieba.
ArtystaVincent van Gogh (1853–1890)
DziełoGwiaździsta noc (czerwiec 1889) The Starry Night
Technikaolej na płótnie, 73,7 × 92,1 cm
Gdzie jest oryginałMuseum of Modern Art (MoMA), Nowy Jork
Co widać na obrazie: Wenus, księżyc, cyprys i wioska
Najjaśniejsza gwiazda, na prawo od cyprysu, to Wenus. Księżyc jest mocno stylizowany: w rzeczywistości był wtedy w fazie między pełnią a ostatnią kwadrą, a nie wąskim sierpem. Na niebie jest jedenaście gwiazd, a między nimi dwa duże wiry. Badacze różnie je tłumaczą: Albert Boime i Charles Whitney widzą w nich echo ówczesnych rysunków galaktyk spiralnych lub komety, Whitney dopuszcza też podmuchy mistralu.
Wioska jest wymyślona. Z okna sypialni nie było jej widać; van Gogh oparł ją na szkicu zrobionym ze wzgórza nad Saint-Rémy. Ronald Pickvance zwracał uwagę, że wieża kościoła przypomina raczej kościoły z Holandii niż z Prowansji. Cyprys został przysunięty znacznie bliżej, niż stał naprawdę. Badania pigmentów z 2008 roku (Rochester Institute of Technology i MoMA) pokazały, że niebo namalowano ultramaryną i błękitem kobaltowym, a gwiazdy i księżyc żółcienią indyjską i cynkową. Płótno ma 73,7 × 92,1 cm.
Co sam van Gogh myślał o „Gwiaździstej nocy”?
Artysta pisał o tym obrazie zaskakująco mało. We wrześniu 1889 roku nazwał go po prostu „studium nocy” i nie wysłał go do Theo razem z innymi płótnami. Pod koniec listopada 1889 roku w liście do Émile'a Bernarda uznał go za nieudany. Zastrzegał też, że nie jest to powrót do romantyzmu ani do idei religijnych. Theo odpisał, że poszukiwanie stylu odbiera obrazom prawdziwe odczucie rzeczy. W innym miejscu van Gogh pisał, że noc wydaje mu się bardziej żywa i bogatsza w kolory niż dzień.
Późniejsi badacze czytali obraz na wiele sposobów. Meyer Schapiro łączył go z Apokalipsą św. Jana, Sven Loevgren wiązał jedenaście gwiazd ze snem Józefa z Księgi Rodzaju, a Lauren Soth widziała w nim ukryty temat religijny. Cyprys bywa interpretowany jako łącznik między ziemią a niebem; w kulturze śródziemnomorskiej to drzewo sadzono na cmentarzach i wiązano z żałobą. Żadna z tych interpretacji nie ma potwierdzenia w słowach samego malarza.
Jak obraz trafił do MoMA w Nowym Jorku?
Po śmierci Vincenta obraz odziedziczył Theo, a po jego śmierci w styczniu 1891 roku opiekę nad spuścizną przejęła wdowa, Jo van Gogh-Bonger. W 1900 roku sprzedała „Gwiaździstą noc” w Paryżu Julienowi Leclercqowi, od którego w 1901 roku przejął ją Émile Schuffenecker. Jo odkupiła obraz i w 1906 roku sprzedała go galerii Oldenzeel w Rotterdamie. Przez ponad trzydzieści lat (1906–1938) należał do Georgette P. van Stolk z Rotterdamu, potem kupił go marszand Paul Rosenberg.
W 1941 roku obraz nabyło Museum of Modern Art w Nowym Jorku w ramach zapisu Lillie P. Bliss, w drodze wymiany (według dyrektora MoMA Glenna Lowry'ego za dwa obrazy Cézanne'a i jeden Toulouse-Lautreca). Numer inwentarzowy to 472.1941. Dziś „Gwiaździsta noc” wisi w stałej ekspozycji na piątym piętrze muzeum.
