Vincent Van Gogh – Irysy

Kiedy i gdzie powstały „Irysy”?

W maju 1889 roku van Gogh zamieszkał jako dobrowolny pacjent w zakładzie dla chorych psychicznie Saint-Paul-de-Mausole pod Saint-Rémy-de-Provence. Spędził tam rok. Niecały miesiąc po przyjeździe zaczął malować w szpitalnym ogrodzie, prosto z natury. „Irysy” należą do pierwszych obrazów z tego pobytu.

W liście do brata Thea wspomniał, że zaczął malować „fioletowe irysy”. Pisał też, że wierzy w szybki powrót sił do pracy. Sam traktował ten obraz jako studium, a nie dzieło skończone. Nie są znane żadne rysunki przygotowawcze. Prawdopodobnie powstał około dziesięciu dni po innym, mniejszym obrazie z irysami z tego samego ogrodu.

Co przedstawia obraz i skąd ten styl?

Kępa irysów wypełnia niemal cały obraz. Kwiaty są pokazane z bliska, bez nieba i bez horyzontu. Liście mają kształt mieczy i układają się w rytmiczne pasy. U dołu widać czerwonawą ziemię, a w lewym górnym rogu pas zieleni z pomarańczowymi kwiatami. Po lewej stronie wyróżnia się jeden biały irys.

Van Gogh kolekcjonował japońskie drzeworyty i kojarzył irysy z Japonią. Badacze uważają, że kompozycja powstała najpewniej pod wpływem drzeworytów ukiyo-e. Myślenie o kolorze artysta opierał na teorii kontrastu symultanicznego Michela-Eugène'a Chevreula oraz na tekstach Charlesa Blanca o malarstwie Delacroix.

Dzisiejsze barwy różnią się od pierwotnych. Fiolet płatków powstał z mieszanki błękitu i czerwonego laku. Czerwony pigment z czasem wyblakł, dlatego kwiaty są dziś bardziej niebieskie niż fioletowe. Niektóre brązowe partie były pierwotnie jaskrawo pomarańczowe, a część brązów w kwiatach była intensywnie czerwona.

Jak przyjęto „Irysy” w 1889 roku?

Obraz pokazano po raz pierwszy we wrześniu 1889 roku na wystawie Société des Artistes Indépendants w Paryżu. Wisiał tam obok „Gwiaździstej nocy nad Rodanem”. Theo pisał bratu, że to piękne studium, pełne powietrza i życia. Krytyk Félix Fénéon w recenzji dla pisma „La Vogue” opisał irysy, które gwałtownie tną fioletowe płatki na mieczowatych liściach.

Obraz od początku zwracał uwagę ruchem. Liście i łodygi wyginają się w różne strony, a każdy kwiat ma inny kształt i ustawienie. Historyk sztuki Scott Allan w materiałach edukacyjnych Smarthistory nazwał „Irysy” obrazem poruszającego się życia, związanego z ziemią.

Jak obraz trafił do Getty Museum?

Pierwszym właścicielem był Julien Tanguy, zwany Père Tanguy, paryski sprzedawca farb i handlarz obrazami. W 1892 roku sprzedał „Irysy” za 300 franków krytykowi Octave'owi Mirbeau. Mirbeau wykorzystał później obraz jako motyw w swojej powieści.

W 1987 roku obraz sprzedano za 53,9 mln dolarów Alanowi Bondowi. Była to wtedy najwyższa cena zapłacona za obraz i rekord utrzymał się przez dwa i pół roku. Kupiec nie był jednak w stanie zapłacić. W 1990 roku „Irysy” nabyło J. Paul Getty Museum w Los Angeles, gdzie znajdują się do dziś.