Stanisław Ignacy Witkiewicz, czyli Witkacy, wykonał „Pejzaż australijski” pastelami w 1918 roku, cztery lata po podróży do Australii z Bronisławem Malinowskim. Praca przedstawia nocny, tropikalny brzeg w świetle księżyca. Należy do zbiorów Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku.
Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) (1885–1939), Pejzaż australijski (1918) · Muzeum Pomorza Środkowego, Słupsk.
Jak Witkacy trafił do Australii?
Podróż była skutkiem osobistej tragedii. 24 lutego 1914 roku, w dniu 29. urodzin artysty, jego narzeczona Jadwiga Janczewska odebrała sobie życie w Dolinie Kościeliskiej. Witkacy obwiniał się o jej śmierć i wpadł w głęboką depresję. Bronisław Malinowski, przyjaciel z dzieciństwa, zaproponował mu udział w wyprawie antropologicznej w roli rysownika i fotografa.
W czerwcu 1914 roku obaj wyruszyli w drogę. Malinowski jechał na międzynarodowy kongres antropologiczny w Melbourne, a dalszym celem wyprawy była Papua. Trasa wiodła przez Cejlon, skąd Witkacy wysłał list do ojca z Kolombo. Wspólna podróż nie układała się dobrze. Gdy 1 sierpnia 1914 roku wybuchła wojna, Witkacy postanowił wracać do Europy. We wrześniu był już w Petersburgu, gdzie wstąpił do szkoły oficerskiej armii rosyjskiej.
Gdzie jest oryginałMuzeum Pomorza Środkowego, Słupsk
Dlaczego pejzaż powstał dopiero w 1918 roku?
Muzeum datuje pracę na 1918 rok, a więc na czas długo po powrocie z antypodów. Witkacy nie rysował jej na miejscu, tylko wracał do tropikalnych wspomnień po latach. Anna Żakiewicz, historyczka sztuki z Muzeum Narodowego w Warszawie, pisze, że krótki pobyt w tropikach wywarł na nim ogromne wrażenie. Jego skutkiem było sięgnięcie po pastel i seria pejzaży wykonanych tą techniką, a także tropikalne motywy w późniejszych utworach literackich.
Motyw powracał jeszcze długo. Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem ma w zbiorach inny „Pejzaż australijski”, pastel z 1923 roku. Katalog tamtejszej wystawy zauważa, że tropiki nie przyniosły artyście ukojenia, raczej go rozczarowały, ale zostały mu w pamięci i pojawiały się w pejzażach, kompozycjach i dramatach. Z tą samą podróżą łączy się olejny obraz „Marysia i Burek na Cejlonie” z lat 1920–1921, dziś w Muzeum Narodowym w Krakowie.
Co przedstawia „Pejzaż australijski”?
Jest noc. Nad zatoką wisi okrągły, żółty księżyc, a jego blask odbija się w wodzie złotą smugą. W oddali widać ciemne wzgórza i niewielką wysepkę. Po lewej stronie, u stóp zbocza, płonie ognisko, nad którym unosi się jasnoniebieski dym.
Pierwszy plan wypełniają czarne sylwetki palm i dużych roślin o poskręcanych liściach. Witkacy rysował je zdecydowaną, ciemną kreską na brązowym papierze, który pozostawił widoczny jako tło. Jasne kolory pojawiają się tylko tam, gdzie jest światło: w księżycu, w jego odbiciu i w ogniu. Dzięki temu te miejsca od razu przyciągają wzrok. Według muzeum to pastel na papierze o wymiarach 65 × 50 cm.
Gdzie można zobaczyć oryginał?
Praca należy do Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku. Muzeum ma największą w Polsce kolekcję dzieł Witkacego: ponad 260 prac i obszerne archiwum. Zaczęło ją gromadzić w 1965 roku od zakupu pierwszych 110 portretów, a stała wystawa artysty mieści się w Białym Spichlerzu.
Reprodukcję pejzażu muzeum udostępnia w serwisie Google Arts & Culture, także w internetowej opowieści o Witkacym, w części poświęconej podróży z Malinowskim.
