Stanisław Ignacy Witkiewicz, czyli Witkacy, namalował „Tworzenie świata” w latach 1921–1922. To duży obraz olejny pełen fantastycznych postaci i stworów, który z ironią opowiada o akcie stworzenia. Oryginał należy do Muzeum Sztuki w Łodzi.
Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) (1885–1939), Tworzenie świata (1921–1922) · Muzeum Sztuki w Łodzi.
Kiedy i w jakich okolicznościach powstało „Tworzenie świata”?
Obraz powstał w okresie, który Witkacy poświęcił malarstwu zgodnemu z własną teorią Czystej Formy. Ogłosił ją w 1919 roku w książce „Nowe formy w malarstwie i wynikające stąd nieporozumienia”. W latach 1915–1924 namalował według jej założeń serię ekspresyjnych obrazów olejnych. Na początku lat 20. związał się też z grupą formistów.
Według tej teorii prawdziwe dzieło sztuki spełnia kryterium Czystej Formy: zarówno tworzenie obrazu, jak i jego oglądanie ma wywoływać „uczucia metafizyczne”. Witkacy uważał jednak, że współczesna ludzkość w pogoni za dobrobytem traci zdolność do takich przeżyć. Niedługo później zmienił drogę. W 1924 roku namalował „Autoportret – ostatni papieros skazańca” i porzucił malarstwo olejne, a w 1925 roku założył Firmę Portretową.
W lewym górnym rogu widać brodatego starca w szarej szacie, który wykonuje gest stworzenia. Anna Żakiewicz, historyczka sztuki z Muzeum Narodowego w Warszawie, wskazuje, że ta postać nawiązuje do Boga Ojca z witraża Stanisława Wyspiańskiego „Stań się” w kościele Franciszkanów w Krakowie.
Poniżej kłębi się niebieska postać o demonicznej twarzy. W centrum, na tle obłoków, unosi się różowa, naga figura z jasnymi włosami. Wokół roi się od stworów: dwa zwierzęta przypominające koty jedzą czerwone owoce z talerzy, u dołu przechadza się barwny ptak o długiej szyi, po prawej siedzi zielona istota podobna do żaby, a w górnym rogu widać żółte, karykaturalne postacie.
Witkacy użył intensywnych, czystych barw: błękitów, zieleni, żółcieni, różów i pomarańczy. Kształty są płynne i powyginane, a postacie przerysowane. Obraz ma wymiary 115 × 170 cm.
Jak czytać „Tworzenie świata”?
Żakiewicz zwraca uwagę na kontrast z pierwowzorem. U Wyspiańskiego scena stworzenia jest wzniosła i pełna powagi. U Witkacego efektem boskiego gestu okazuje się kobieca postać o obfitych kształtach, otoczona małymi potworami. Badaczka widzi w tym przykład ironicznego stosunku artysty do niemal każdego tematu, nawet tak poważnego jak początek świata.
Witkacy często nawiązywał do dzieł innych artystów, a tytuły jego obrazów bywały dowcipnymi lub absurdalnymi komentarzami do rzeczywistości. Z tego samego okresu pochodzi np. obraz „Marysia i Burek na Cejlonie” z lat 1920–1921.
Gdzie można zobaczyć „Tworzenie świata”?
Obraz należy do Muzeum Sztuki w Łodzi. Muzeum udostępnia jego reprodukcję w serwisie Google Arts & Culture, gdzie podaje datę 1921–1922, technikę olejną i wymiary 115 × 170 cm.
