Mnich na brzegu morza – Der Mönch am Meer (1808–1810)
Caspar David Friedrich namalował „Mnicha na brzegu morza” (znanego też jako „Mnich nad morzem”) w latach 1808–1810 w Dreźnie. Obraz przedstawia drobną postać w długiej szacie na wydmie, wobec ciemnego morza i ogromnego nieba. Oryginał wisi w Alte Nationalgalerie w Berlinie, obok „Opactwa w dębowym lesie”.
Caspar David Friedrich (1774–1840), Mnich na brzegu morza (1808–1810) · Alte Nationalgalerie, Berlin.
Jak powstawał obraz?
Friedrich zaczął malować obraz prawdopodobnie w 1808 roku, a po raz pierwszy opisał go w liście z lutego 1809 roku. Kolejne etapy pracy relacjonowali goście jego pracowni. Plażę zaczerpnął z rysunku piórkiem „Południowe wybrzeże Rugii (Mönchgut)” z 17 sierpnia 1801 roku, wykonanego podczas drugiej podróży na Rugię.
Badania w podczerwieni wykonane przed ostatnią konserwacją pokazały, jak bardzo obraz się zmieniał. Pod warstwą farby są statki żaglowe, które malarz później zamalował, a także pale z sieciami rybackimi przy brzegu. Postać była początkowo pokazana z profilu, dopiero później Friedrich odwrócił ją tyłem do widza. Ślad tej zmiany widać jeszcze w ustawieniu stóp.
ArtystaCaspar David Friedrich (1774–1840)
DziełoMnich na brzegu morza (1808–1810) Der Mönch am Meer
Technikaolej na płótnie, 110 × 171,5 cm
Gdzie jest oryginałAlte Nationalgalerie, Berlin
Co przedstawia obraz i czy to naprawdę mnich?
Na niskiej, porośniętej trawą wydmie stoi samotna postać w długiej szacie, odwrócona niemal całkowicie plecami. Patrzy na wzburzone, ciemne morze. Niebo zajmuje około trzech czwartych płótna. Obraz nie ma klasycznego pierwszego planu, który prowadziłby wzrok w głąb, dlatego bywa nazywany najbardziej radykalną kompozycją Friedricha.
Sam malarz opisał postać jedynie jako „mężczyznę w czarnym stroju”. Gdy obraz trafił na wystawę, nie miał jeszcze tytułu, a katalog podawał tylko „Dwa pejzaże olejne”. Określenie „kapucyn” utrwalił dopiero tekst Heinricha von Kleista. Część badaczy, m.in. Albert Boime, widzi w postaci autoportret malarza, wskazując podobieństwo wyglądu.
Jak przyjęto obraz w 1810 roku?
Obraz pokazano w październiku 1810 roku na wystawie Akademii w Berlinie, razem z „Opactwem w dębowym lesie”. Na prośbę Friedricha „Mnich” wisiał nad „Opactwem”. Wielu widzów przyjęło go krytycznie, bo zrywał z tradycją malarstwa pejzażowego.
Clemens Brentano napisał o nim tekst do „Berliner Abendblätter”, gazety wydawanej przez Heinricha von Kleista. Kleist mocno przerobił artykuł na korzyść Friedricha. Napisał m.in., że skoro obraz nie ma innego pierwszego planu niż rama, patrząc na niego, ma się wrażenie, jakby odcięto nam powieki. Po wystawie oba obrazy kupił król pruski Fryderyk Wilhelm III, podobno z inicjatywy piętnastoletniego następcy tronu. Zakup i recenzja Kleista przyniosły malarzowi rozgłos.
Konserwacja i gdzie zobaczyć obraz
W latach 2013–2016 konserwatorzy Alte Nationalgalerie przeprowadzili konserwację „Mnicha” i „Opactwa” dzięki wsparciu Alfried Krupp von Bohlen und Halbach-Stiftung. Usunięto stare warstwy werniksu, które zostawiały szarawą mgiełkę. Obraz stał się jaśniejszy, a w niebie widać teraz delikatne czerwonawe tony.
Od 22 stycznia 2016 roku oba obrazy znów wiszą obok siebie w sali Caspara Davida Friedricha w Alte Nationalgalerie w Berlinie. „Mnich” to olej na płótnie o wymiarach 110 × 171,5 cm (nr inwentarza NG 9/85).
