Bibliotekarz – Bibliotekarien (ang. The Librarian) (ok. 1562–1566)
Obraz „Bibliotekarz” przypisywany Giuseppe Arcimboldowi przedstawia popiersie mężczyzny zbudowane w całości z ksiąg. Powstał w latach 60. XVI wieku, najczęściej datuje się go na około 1566 rok. Płótno należy do zamku Skokloster w Szwecji.
Giuseppe Arcimboldo (1526–1593), przypisywany, Bibliotekarz (ok. 1562–1566) · Zamek Skokloster, Szwecja.
Kogo przedstawia „Bibliotekarz”?
Zamek Skokloster opisuje obraz jako karykaturę portretową, najpewniej uczonego Wolfganga Laziusa (1514–1565). Lazius był humanistą i kolekcjonerem, oficjalnym historykiem cesarza Ferdynanda I oraz zarządcą cesarskiej Kunstkammer i biblioteki. Jako pierwszy powiązał obraz z Laziusem w 1957 roku Sven Alfons.
Według zamku Skokloster obraz należy do serii portretów dworskich z początku lat 60. XVI wieku, malowanych dla rozrywki dworu. Bliskie mu kompozycją i stylem są „Prawnik” i „Kucharz” z Nationalmuseum w Sztokholmie.
Postać jest zwrócona w lewo i stoi na tle szaroniebieskiej draperii. Głowę wieńczy otwarta księga, której rozłożone kartki wyglądają jak czupryna. Twarz i tułów to stosy tomów w różnych oprawach, ułożone płasko i pionowo. Smithsonian Magazine zwraca uwagę na brodę z miotełki do kurzu i oczy z kluczy.
Obraz namalowano olejem na płótnie o wymiarach 98 × 71 cm. Po lewej stronie widać dużą czerwoną księgę, a na pierwszym planie tomy w jasnej skórze ze złoceniami i wstążkami.
Pochwała uczoności czy satyra?
Obraz bywa odczytywany jako pochwała ludzi książki albo jako żart z nich. K. C. Elhard w artykule z 2005 roku zauważył, że na obrazie brak typowych znaków pracy bibliotekarza, takich jak sygnatury. Uznał, że obraz skupia się na książkach jako przedmiotach, i zasugerował, że może być parodią kolekcjonerów, którzy bardziej cenią zdobywanie książek niż ich czytanie.
Historyk sztuki Benno Geiger nazwał obraz triumfem sztuki abstrakcyjnej w XVI wieku. Elhard pisze też, że „Bibliotekarz” na stałe wszedł do wizualnej historii zawodu bibliotekarza.
Jak obraz trafił do Szwecji i czy to oryginał?
Wojska szwedzkie wywiozły obraz z Pragi jako łup wojenny w 1648 roku. Należał do generała Hansa Christoffa von Königsmarcka. Dziś jest w zamku Skokloster (nr inw. 11616), gdzie przez lata wisiał w bibliotece obok drugiego obrazu Arcimbolda, „Wertumnusa”.
Autorstwo i datowanie budzą dyskusje. Skokloster podaje datę 1562, z pytajnikiem przy 1566. Znane są jeszcze trzy inne wersje o niepewnym autorstwie. Badanie z 2011 roku, opisane przez Františka Makesa i Marię Brunskog, doprowadziło do wniosku, że płótno ze Skokloster jest późniejszą kopią zaginionego oryginału Arcimbolda.
