Jan Matejko – Astronom Kopernik, czyli rozmowa z Bogiem

Jak powstał obraz Kopernika?

Okazją była 400. rocznica urodzin Kopernika, przypadająca w 1873 roku. Matejko zaczął przygotowania w 1871 roku od studiów w Bibliotece Jagiellońskiej i w Gabinecie Archeologicznym Uniwersytetu. Powstały wtedy rysunki i dwa szkice olejne. Jeden z nich, na tekturze, jest w Muzeum Narodowym w Krakowie.

Samo płótno Matejko zaczął malować latem 1872 roku i skończył na początku 1873 roku. Do postaci Kopernika pozował m.in. lekarz Henryk Levittoux, młodszy brat spiskowca Karola Levittoux. Angielska Wikipedia wymienia jako drugiego modela siostrzeńca malarza, Antoniego Serafińskiego.

Co przedstawia obraz „Rozmowa z Bogiem”?

Kopernik klęczy na wysokim balkonie wieży, z rękami rozłożonymi i wzrokiem skierowanym w gwiaździste niebo. W tle widać gotycką katedrę we Fromborku, której był kanonikiem. Wokół leżą instrumenty astronomiczne, księgi i papiery. Obok astronoma stoi duża tablica z rysunkiem układu heliocentrycznego, wzorowanym na ilustracji z jego dzieła „O obrotach sfer niebieskich”.

Matejko oświetlił postać jak na scenie: jasne centrum kontrastuje z ciemnymi brzegami obrazu. Scena ma pokazywać moment olśnienia, gdy uczony nabiera pewności co do swojego odkrycia. To jeden z nielicznych dużych obrazów Matejki z jedną postacią na pierwszym planie, podobnie jak „Stańczyk”.

Czy Kopernik naprawdę obserwował niebo z wieży?

Miejsce na obrazie jest wizją malarza. Badacze wciąż szukają dokładnej lokalizacji obserwatorium Kopernika. Według angielskiej Wikipedii jego niewielkie stanowisko obserwacyjne znajdowało się raczej na poziomie gruntu, być może w ogrodzie przy domu, a nie na szczycie wieży. Obraz jest więc romantycznym wyobrażeniem, a nie rekonstrukcją.

Losy obrazu i gdzie go zobaczyć

Matejko pokazał obraz w Krakowie 19 lutego 1873 roku, w sali rady miejskiej. Wpływy z biletów przeznaczył na urządzanie wystaw artystycznych. W tym samym roku obraz był wystawiany w Warszawie, w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych, i na wystawie światowej w Wiedniu. Grono obywateli kupiło płótno i w maju 1873 roku przekazało je Uniwersytetowi Jagiellońskiemu.

Obraz wisiał najpierw w Collegium Maius, a w 1886 roku przeniesiono go do nowego gmachu Collegium Novum. W czasie II wojny światowej Niemcy przewieźli go do magazynu zrabowanych zbiorów uniwersytetu, po wojnie wrócił na miejsce. W 2021 roku pokazano go na wystawie w National Gallery w Londynie. Na co dzień można go oglądać w Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego.