Jan Matejko – Astronom Kopernik, czyli rozmowa z Bogiem

Noc na wieży we Fromborku i wielkie olśnienie

Prace nad obrazem Matejko rozpoczął latem 1872 roku w swojej krakowskiej pracowni. Chciał uczcić zbliżający się jubileusz 400-lecia urodzin wielkiego astronoma (1473–1873). W przeciwieństwie do chłodnych, akademickich rycin ukazujących Kopernika jako starca przy biurku, Matejko pragnął uchwycić moment czystego, duchowego natchnienia.

Scena rozgrywa się nocą na otwartym tarasie obserwacyjnym wieży katedralnej we Fromborku nad Zalewem Wiślanym. Wokół uczonego leżą porozrzucane przyrządy astronomiczne epoki renesansu: drewniany kwadrant, astrolabium, luneta (anachronizm malarski wprowadzony dla czytelności symbolu) oraz wielkie arkusze z rysunkiem układu heliocentrycznego.

W centrum kompozycji klęczy na jednym kolanie trzydziestoletni Mikołaj Kopernik. Jego ciało jest napięte z emocji, prawa ręka wzniesiona ku niebu w geście zachwytu, a twarz – rozświetlona blaskiem zgaszonej latarni i gwiazd – wyraża nabożny lęk i wdzięczność Stwórcy za odsłonięcie prawdy o wszechświecie.

Synteza nauki i wiary: Bóg w prawach matematyki

Podtytuł obrazu – „czyli rozmowa z Bogiem” – jest kluczem do zrozumienia intencji artysty. Dla Matejki odkrycie Kopernika nie było buntem przeciwko religii, lecz najwyższym aktem chrześcijańskiej adoracji Boga poprzez poznanie praw przyrody. Kopernik nie patrzy na gwiazdy z pychą rozumu – patrzy jak kapłan celebrujący liturgię kosmosu.

Znakomity jest kontrast światłocieniowy: ciemne, błękitno-granatowe nocne niebo usiane gwiazdami zderza się z ciepłym, złocisto-rudym światłem latarni padającym na czerwony strój kanonika i drewniane przyrządy. W tle majaczy monumentalna bryła katedry fromborskiej i spokojna toń zalewu. Do postaci Kopernika pozował zaprzyjaźniony z malarzem lekarz i przyjaciel Henryk Levittoux.

Skarb Collegium Maius Uniwersytetu Jagiellońskiego

Obraz znajduje się na stałe w auli najstarszego budynku uniwersyteckiego w Polsce – Collegium Maius Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, otoczony autentycznymi instrumentami astronomicznymi z czasów Kopernika.

W 2021 roku dzieło zostało wypożyczone do The National Gallery w Londynie na specjalną wystawę monograficzną, stając się pierwszym w historii polskim obrazem eksponowanym na indywidualnej wystawie w tej prestiżowej brytyjskiej instytucji. Pozostaje uniwersalnym symbolem odwagi ludzkiego umysłu i polskiego wkładu w rozwój światowej nauki.