Jan Matejko – Wniebowstąpienie

Dla kogo Matejko namalował ten obraz?

Na odwrocie deski Matejko napisał czerwoną farbą dedykację: „Arturowi Potockiemu Jan Matejko rp 1884”. Według katalogu obrazów olejnych Matejki opracowanego przez Krystynę Sroczyńską (1993) obraz był prezentem dla Artura Potockiego (1850–1890). Malarz chciał w ten sposób podziękować mu za bezinteresowne uregulowanie długów włościańskich w Banku Lwowskim.

Muzeum Narodowe w Warszawie podaje też, skąd wziął się pomysł kompozycji. Inspiracją były Groby Pańskie, które Matejko oglądał w krakowskich kościołach w Wielkim Tygodniu, w kwietniu 1884 roku. W Archiwum Narodowym w Krakowie, w zespole archiwalnym Potockich z Krzeszowic, zachowało się dawne zdjęcie obrazu.

Co przedstawia obraz i dlaczego ma dwa tytuły?

W centrum stoi frontalnie młody Chrystus z szeroko rozłożonymi ramionami. Na dłoniach i stopach widać ślady gwoździ. Białe płótno (perizonium) owija mu biodra i spływa z pleców. Głowa jest lekko pochylona ku prawemu ramieniu, a wzrok skierowany na widza. Postać unosi się w powietrzu na tle czerwono-pomarańczowego, gorejącego serca. Po obu stronach Chrystusa widnieją białe litery MA i RIA.

Nad głową Chrystusa, w obłoku z płomieni, leci biała gołębica Ducha Świętego. Wokół serca widać małe główki aniołów ze skrzydełkami. W dolnych narożnikach są dwie kolejne postacie: po lewej główka aniołka przy narzędziach Męki Pańskiej, po prawej anioł w zielonej szacie, widziany od tyłu, który podtrzymuje kamienną płytę z odsuniętego grobu. Narożniki obrazu są czarne.

Płyta grobu i ślady ran wskazują na zmartwychwstanie, stąd tytuł używany przez muzeum. W katalogu MNW zapisano też tytuły wariantowe: „Chrystus”, „Zmartwychwstanie Chrystusa Pana” i „Chrystus zmartwychwstający”. Unosząca się postać sprawiła, że w części opracowań i w Wikipedii obraz funkcjonuje jako „Wniebowstąpienie”. Polska Wikipedia zwraca uwagę, że Matejko zestawił tu kilka wątków naraz: mękę, zmartwychwstanie i wniebowstąpienie.

Jak obraz wygląda z bliska?

To niewielki obraz w porównaniu z wielkimi płótnami historycznymi, z których Matejko jest najbardziej znany. Deska ma 103 cm wysokości i 66,8 cm szerokości, a z ramą 114 na 77 cm. Malarz użył farb olejnych na podłożu z drewna dębowego.

Kompozycja jest symetryczna i zbudowana wokół jednej postaci. Ciepła, płomienna poświata za Chrystusem kontrastuje z czarnymi narożnikami, dzięki czemu jasne ciało i białe płótno wyraźnie odcinają się od tła. Muzeum w opisie ikonograficznym wymienia motywy Ducha Świętego, gorejącego serca i Zmartwychwstania Chrystusa.

Gdzie jest oryginał?

Obraz należy do Muzeum Narodowego w Warszawie (numer inwentarzowy 128918 MNW) i jest w zbiorach malarstwa polskiego do 1914 roku. Już w 1894 roku, rok po śmierci malarza, figurował w katalogu wystawy dzieł Jana Matejki we Lwowie. Omawiał go też Stanisław Tarnowski w monografii „Matejko” wydanej w 1897 roku.

Pełną kartę obiektu, z opisem, wymiarami i bibliografią, można przejrzeć w katalogu cyfrowym MNW. Obraz jest w domenie publicznej.