Jan Matejko – Bitwa pod Grunwaldem

Sześć lat tytanicznej pracy w krakowskiej pracowni

Jan Matejko pracował nad tym gigantycznym obrazem o powierzchni ponad czterdziestu metrów kwadratowych w latach 1872–1878. Przygotowując się do malowania, studiował zbroje i broń z epoki w muzeach Wiednia i Drezna, czytał kroniki Jana Długosza i przeprowadzał wnikliwe studia anatomiczne.

Kompozycja ukazuje kulminacyjny moment bitwy stoczonej 15 lipca 1410 roku na polach pod Grunwaldem. Na płótnie kłębi się kilkadziesiąt zindywidualizowanych postaci w śmiertelnym zwarciu. W centrum kompozycji na wspiętym gniadym koniu pędzi wielki książę litewski Witold w czerwonym kaftanie z mitrą książęcą na głowie, z uniesionym mieczem i tarczą, dyrygując natarciem sprzymierzonych wojsk.

Tuż obok rozgrywa się kluczowy akt dramatu: Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego Ulrich von Jungingen na białym koniu w białym płaszczu z czarnym krzyżem z przerażeniem w oczach przyjmuje śmiertelny cios. Dwaj piechurzy – jeden z włócznią św. Maurycego, drugi z toporem – zadają ciosy, które kładą kres potędze zakonu.

Rycerze, relikwie i św. Stanisław w obłokach

Każdy fragment tego gigantycznego obrazu kryje fascynującą narrację historyczną. W prawym rogu słynny rycerz Zawisza Czarny w lśniącej zbroi szarżuje z kopią na krzyżaków. Nieopodal Jan Žižka – przyszły wódz czeskich husytów – unosi miecz nad powalonym wrogiem. Z lewej strony polski rycerz Jakub Skarbek z Góry bierze do niewoli księcia szczecińskiego Kazimierza.

W prawym górnym rogu kompozycji, na skraju dąbrowy, widać spokojną, dostojną postać króla Władysława II Jagiełły na koniu, który ze wzgórza kieruje odwodami wojsk. Ponad polem bitwy, wśród skłębionych dymów i obłoków, unosi się postać patrona Polski – świętego Stanisława ze Szczepanowa, błogosławiącego walczącym wojskom polsko-litewskim. Matejko połączył realizm militarnego starcia z wymiarem dziejowej sprawiedliwości.

Serce Muzeum Narodowego w Warszawie

Po wojnie i gruntownej konserwacji obraz znalazł swoje stałe, godne miejsce w dedykowanej sali Muzeum Narodowego w Warszawie, stanowiąc najważniejszą ikonę polskiej tożsamości historycznej.

„Bitwa pod Grunwaldem” to dzieło, które przez pokolenia podtrzymywało wiarę Polaków w odzyskanie niepodległości. Jego epicki rozmach, wierność szczegółom zbroi i ładunek patriotyczny czynią z niego jeden z najwspanialszych pomników oręża w historii światowego malarstwa batalistycznego.