Jan Matejko – Kazanie Skargi

Jak powstało „Kazanie Skargi”?

„Kazanie Skargi” było pierwszym dużym obrazem w dorobku Matejki, kilkakrotnie większym od jego wcześniejszych prac. Malarz przygotowywał go przez kilka lat. W zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie są jego szkic do obrazu z 1861 roku i studium kompozycyjne z lat 1860–1862.

Obraz po raz pierwszy wystawiono w 1864 roku w salach Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie. Kupił go wkrótce hrabia Maurycy Potocki z Zatora, płacąc 10 000 guldenów (złotych reńskich). W 1865 roku płótno zdobyło złoty medal na paryskim Salonie. Matejko namalował je tuż po upadku powstania styczniowego i ten kontekst od początku wpływał na odbiór dzieła.

Kogo przedstawia obraz?

Scena rozgrywa się w prezbiterium katedry na Wawelu. Skarga nie stoi na ambonie, tylko na podwyższeniu, na stopniach konfesji św. Stanisława, z rękami wzniesionymi w górę. Jasne światło pada na jego twarz i dłonie. Jest jedyną postacią w ruchu, pozostali słuchają nieruchomo. Culture.pl zwraca uwagę, że przez to obraz przypomina portret zbiorowy.

Zygmunt III Waza siedzi niemal pośrodku. Za nim widać młodego królewicza Władysława i marszałka Mikołaja Wolskiego. W centrum stoją Janusz Radziwiłł w złocistym stroju, Mikołaj Zebrzydowski i Stanisław Stadnicki, późniejsi uczestnicy rokoszu przeciw królowi. Po lewej, na podwyższeniu, siedzi hetman Jan Zamoyski, niżej biskup Stanisław Karnkowski i Hipacy Pociej. Po prawej, w czerwieni, kardynał Enrico Caetani, a u stóp Skargi Jan Piotr Sapieha. Wśród słuchaczy są też trzy kobiety: Anna Jagiellonka, Halszka z Ostroga i Agnieszka Firlejowa.

Źródła różnią się co do modela do postaci Skargi. Według jednych pozował Michał Szweycer, uczestnik powstania listopadowego, według innych Matejko nadał Skardze własną, postarzoną twarz.

Co oznacza rękawica na posadzce?

Na środku obrazu leży rękawica, która nie należy do żadnej z postaci. Odczytuje się ją jako wyzwanie rzucone magnaterii albo jako zapowiedź nadchodzącego konfliktu między królem a możnymi. Matejko pokazał różne reakcje słuchaczy, od skupienia i przejęcia po obojętność, którą widać na twarzy króla.

Obraz utrzymany jest w ciemnych tonach fioletu, czerwieni i purpury, a postacie wydobywa z tła punktowo kierowane światło. Skargę i króla wyróżniają kontrastowe stroje w czerni i bieli. Malarz starał się wiernie oddać stroje z początku XVII wieku i przedmioty z epoki. Sama scena jest jednak wyobrażeniem. Nie ma dowodu, że Skarga wygłosił takie kazanie, o czym Matejko nie wiedział.

Jak obraz przetrwał wojnę i gdzie jest dziś?

Obraz często podróżował i szybko uległ zniszczeniom. W 1884 roku w Wiedniu, pod nadzorem Daniela Penthera, naklejono go na nowe płótno. Później był w warszawskiej kolekcji Augusta Potockiego. W 1939 roku muzealnicy nawinęli „Kazanie Skargi” razem z „Bitwą pod Grunwaldem” na jeden wał i wywieźli do Lublina. Tam obrazy zakopano w skrzyni w betonowym sarkofagu. Odkopano je 17 października 1944 roku, mocno zniszczone przez wilgoć i pleśń. Konserwacja pod kierunkiem Bohdana Marconiego trwała około pięciu lat.

Od 1945 roku obraz był w Muzeum Narodowym w Warszawie. Od 1986 roku jest własnością Zamku Królewskiego w Warszawie (nr inw. ZKW 2048), a w 2021 roku muzeum oddało go z długoletniego depozytu Zamkowi.