Gdy w 1864 roku w cieniu klęski Powstania Styczniowego Jan Matejko ukończył swoje pierwsze wielkie dzieło historiozoficzne, Polska ujrzała w nim nie tylko geniusza pędzla, ale prawdziwego wieszcza narodowego. „Kazanie Skargi” to porywający dramat polityczny i duchowy: w wawelskiej katedrze królewski kaznodzieja Piotr Skarga z płonącymi oczami i uniesionymi rękami gromi magnatów i króla Zygmunta III Wazę, przepowiadając rozbiory i upadek ojczyzny, jeśli Polacy nie wyrzekną się prywaty i bratobójczych kłótni.
Jan Matejko, Kazanie Skargi (1864) · Zbiory: Zamek Królewski w Warszawie.
Wawelska katedra i prorok w jezuickim habicie
Mając zaledwie dwadzieścia sześć lat, Jan Matejko stworzył obraz, który przyniósł mu złoty medal na paryskim Salonie 1865 roku i otworzył drzwi do światowej sławy. Bezpośrednim tłem emocjonalnym dla powstania płótna była trauma powstania styczniowego 1863 roku i żałoba narodowa.
Scena rozgrywa się w prezbiterium katedry na Wawelu na przełomie XVI i XVII wieku. W centrum, na podwyższonej kazalnicy, stoi jezuita ks. Piotr Skarga (1536–1612), autor słynnych „Kazań sejmowych”. Ubrany w prosty, czarny habit, z rozpostartymi dramatycznie ramionami i rozwianymi siwymi włosami, wydaje się rozpalony świętym gniewem.
Jego słowa uderzają w zgromadzoną u stóp kazalnicy elitę I Rzeczypospolitej: króla Zygmunta III Wazę siedzącego w fotelu ze spuszczoną głową, dostojników kościelnych oraz potężnych magnatów. Skarga nie schlebia władcom – wzywa ich do opamiętania, ostrzegając przed Bożą karą za ucisk ludu, anarchię i brak jedności.
MalarzJan Matejko (1838–1893)
Dzieło i technikaKazanie Skargi (1864) Olej na płótnie
Kolekcja muzealnaZamek Królewski w Warszawie Warszawa, Polska
Polska manufakturaSzyjemy Sztukę (Polska Manufaktura)
Galeria sumień: Od Zebrzydowskiego po Zamoyskiego
Matejko zgromadził w jednej przestrzeni kluczowe postacie ówczesnej sceny politycznej, tworząc genialny traktat historiozoficzny. Na pierwszym planie po lewej stronie siedzi wojewoda krakowski Mikołaj Zebrzydowski – przyszły przywódca krwawego rokoszu przeciwko królowi – który z zaciętą twarzą i dłonią na szabli odrzuca słowa kaznodziei.
Obok niego magnat Janusz Radziwiłł spogląda z cyniczną obojętnością. W centrum kanclerz Jan Zamoyski zasłania dłonią oczy w geście głębokiego zatroskania o losy państwa. Kontrast między płomienną ekspresją Skargi a zróżnicowanymi reakcjami słuchaczy – od dumy, przez gniew, aż po lęk – to szczyt psychologicznego kunsztu młodego Matejki.
Światło wpadające przez gotyckie okno katedry rozświetla kazalnicę i profil jezuity, wydobywając go z mroku świątyni jako jedyny punkt oparcia w rozpadającym się świecie.
“
„Jako matka miła wam ta ojczyzna jest, która was urodziła i wychowała. Kto tej matce swej służy, sam sobie służy!”
Duma Zamku Królewskiego w Warszawie
Dziś „Kazanie Skargi” zdobi sale Zamku Królewskiego w Warszawie, stanowiąc jeden z najważniejszych filarów polskiej tożsamości kulturowej.
Obraz ten pozostaje wiecznym ostrzeżeniem przed zgubnymi skutkami anarchii, egoizmu elit i braku odpowiedzialności za dobro wspólne. Przypomina, że los narodów zależy od moralnej siły ich obywateli i odwagi tych, którzy nie boją się głosić prawdy.
Zbiory i ekspozycja
Oryginał w zbiorach muzealnych
Płótno znajduje się w stałej ekspozycji Zamku Królewskiego w Warszawie. Pamiątki związane z ks. Piotrem Skargą przechowuje kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie.
Sztuka w Twojej codzienności: Kolekcja z motywem „Kazanie Skargi”
Wybierz potęgę mądrości, powagę polskiej historii i monumentalną siłę wyrazu Jana Matejki. Nasza autorska kolekcja tekstyliów z motywem „Kazania Skargi” to unikatowe torby, kosmetyczki i akcesoria szyte w Polsce z najwyższą dbałością o detale.
