Jan Matejko – Stańczyk

Bal u królowej Bony i tragiczna wieść o Smoleńsku

Pełny, autorski tytuł tego płótna brzmi: „Stańczyk w czasie balu na dworze królowej Bony wobec straconego Smoleńska”. Jan Matejko namalował ten obraz w 1862 roku, w przededniu wybuchu tragicznego Powstania Styczniowego, gdy w zniewolonej przez zaborców Polsce narastało napięcie patriotyczne.

Scena rozgrywa się w wawelskiej komnacie w 1514 roku. W tle, przez uchylone drzwi, widać rozświetloną salę balową, gdzie para królewska i dworzanie wirują w tańcu, zaślepieni pychą i dobrobytem złotego wieku. W zupełnej ciemności pierwszego planu siedzi samotny Stańczyk – nadworny błazen trzech królów z dynastii Jagiellonów.

Na stole obok niego leży porzucony list z pieczęcią i datą 1514 oraz napisem „Samogitia” (Żmudź), donoszący o zdobyciu strategicznej twierdzy smoleńskiej przez wojska moskiewskie Wasyla III. Podczas gdy dwór bagatelizuje zagrożenie, Stańczyk wie, że utrata Smoleńska to początek śmiertelnego zagrożenia dla bytu Rzeczypospolitej.

Twarz malarza pod czapką z dzwonkami: Autoportret proroka

Geniusz psychologiczny tego płótna tkwi w twarzy błazna: dwudziestoczteroletni Matejko nadał Stańczykowi własne, charakterystyczne rysy twarzy – orli nos, głębokie bruzdy wokół ust i ciemne, przepastne oczy pełne bólu. Poprzez ten zabieg malarz utożsamił się z postacią błazna, który pod maską kpiarza jest jedynym prawdziwym mędrcem i sumieniem narodu.

Stańczyk ma splecione dłonie o nerwowych, kościstych palcach. Jego szkarłatny strój błazeński z kapturem zwieńczonym oślimi uszami i dzwonkami kontrastuje z ciemnozielonym obiciem fotela i mrokiem komnaty. Na piersi błazna lśni złoty medalion z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej. Za oknem, na ciemnym niebie nad wieżą katedry wawelskiej, przelatuje złowroga kometa – zwiastun wojen, upadku i narodowych nieszczęść.

Skarb narodowy w Muzeum Narodowym w Warszawie

Dziś „Stańczyk” w Muzeum Narodowym w Warszawie jest jednym z najważniejszych i najczęściej podziwianych dzieł w całej historii polskiego malarstwa. Wokół obrazu nieustannie gromadzą się zwiedzający z kraju i ze świata.

Postać zamyślonego błazna w czerwieni stała się trwałym symbolem polskiej kultury, inspirując m.in. Stanisława Wyspiańskiego do wprowadzenia Stańczyka w dramacie „Wesele”. Pozostaje wiecznym przypomnieniem, że patriotyzm to nie bezmyślny entuzjazm, lecz głęboka, odpowiedzialna troska o przyszłość wspólnoty.