Stańczyk – Stańczyk w czasie balu na dworze królowej Bony wobec straconego Smoleńska (1862)
Jan Matejko namalował „Stańczyka” w 1862 roku, mając 24 lata. Obraz pokazuje zamyślonego błazna królewskiego, który siedzi samotnie, podczas gdy w sąsiedniej sali trwa bal na dworze królowej Bony. Płótno należy do Muzeum Narodowego w Warszawie.
Jan Matejko (1838–1893), Stańczyk (1862) · Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa.
Jak powstał „Stańczyk” i jaki ma pełny tytuł?
Pełny tytuł obrazu brzmi „Stańczyk w czasie balu na dworze królowej Bony wobec straconego Smoleńska”. Przekazali go Marian Gorzkowski, sekretarz Matejki, oraz Stanisław Tarnowski, przyjaciel i pierwszy biograf malarza. To pierwsze dzieło, które przyniosło młodemu Matejce rozgłos.
Obraz powstał w czasie patriotycznych manifestacji w zaborze rosyjskim, krótko przed wybuchem powstania styczniowego w 1863 roku. Matejko z Krakowa uważnie śledził te wydarzenia. W 1863 roku płótno pokazano w Krakowie.
ArtystaJan Matejko (1838–1893)
DziełoStańczyk (1862) Stańczyk w czasie balu na dworze królowej Bony wobec straconego Smoleńska
Technikaolej na płótnie, 88 × 120 cm
Gdzie jest oryginałMuzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa
Co przedstawia obraz?
Na pierwszym planie siedzi Stańczyk w czerwonym stroju. Ręce ma splecione, twarz zatroskaną. Obok krzesła leży rzucone błazeńskie berło. Na stole widać otwarty list z lakową pieczęcią i napisem „Samogitia, A.D. MDXXXIII”, czyli „Żmudź, Roku Pańskiego 1533”. Na szyi błazna wisi medalik z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej.
W głębi, przez otwarte drzwi, widać rozświetloną salę z bawiącymi się dworzanami. Według Wikipedii rozpoznaje się wśród nich parę królewską, Zygmunta Starego i Bonę. Za oknem, obok Wieży Zegarowej katedry wawelskiej, na nocnym niebie świeci kometa, dawny zwiastun nieszczęść.
Matejko użył wąskiej, ciemnej gamy barw. Wyróżniają się w niej brązy i czerwień stroju błazna na tle ciemnozielonych tkanin na ścianach. Twarz Stańczyka jest autoportretem malarza. Matejko nadawał błaznowi swoje rysy także w późniejszych obrazach, m.in. w „Hołdzie pruskim”.
O czym mówi „Stańczyk”? Smoleńsk i rok 1533
Tytuł odwołuje się do utraty Smoleńska. Twierdzę zdobyły wojska moskiewskie Wasyla III w 1514 roku. Kronikarz Marcin Bielski zapisał pod rokiem 1533 anegdotę, w której Stańczyk wytknął Zygmuntowi Staremu, że pozwolił „wydrzeć” sobie Smoleńsk i milczy. Matejko znał ją z wersji Józefa Ignacego Kraszewskiego.
Często pisze się, że obraz pokazuje chwilę, gdy do Krakowa dociera wieść o upadku Smoleńska w 1514 roku. Nowsze opracowania odrzucają tę wersję: w 1514 roku żoną króla nie była jeszcze Bona, a na liście widnieje data 1533. Wspólny sens obu odczytań jest ten sam. W czasie zabawy tylko błazen myśli o przyszłości państwa.
Losy obrazu i gdzie go zobaczyć
Po wystawie w 1863 roku obraz kupiło krakowskie Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych i przeznaczyło go na doroczną loterię. Wylosowany obraz trafił do domu pana Korytki pod Kołomyją, gdzie uszkodziła go wilgoć. Po konserwacji w Krakowie w 1881 roku wystawiono go na licytacji w Paryżu. Później należał do kolekcjonera Ignacego Korwin-Milewskiego, od którego w 1924 roku kupiono go dla Muzeum Narodowego w Warszawie.
W 1944 roku obraz wywieziono do Związku Radzieckiego. Polska odzyskała go 2 października 1956 roku. Dziś wisi w stałej ekspozycji Muzeum Narodowego w Warszawie (nr inw. MP 433 MNW).
